27, జూన్ 2014, శుక్రవారం

ఘంటసాల ఆలపించిన పటదీపిక - మధుర జ్ఞాపిక


ఘంటసాల మాస్టారు సంగీతజ్ఞులు మరియు రసజ్ఞులు.  ఆయన సంగీతం సమకూర్చిన చిత్రాలలో కర్ణాటక సంగీతం తో పాటు బడే గులాం ఆలీ ఖాన్‌ సాహచర్య శిష్యరికంలో నేర్చుకున్న హిందుస్తానీ రాగాలను కూడ తెలుగు చలన చిత్రాలకు పరిచయం చేశారు. అద్భుతమైన బాణీలు కట్టారు.  ఆ మహామహుని అద్భుతస్వర సృష్టిలో ప్రత్యక్షంగాను, పరోక్షంగాను ఎన్నో రాగాలు రాణించాయి. ఆ రాగాలను ఘంటసాల-రాగశాలలో మిత్రులు చంద్రమౌళి గారి సహృదయత వలన ఒక్కొక్కటే తెలుసుకుంటున్నాం. ఈ శీర్షిక లో ఇంతవరకు హిందోళం, పంతువరాళి, నాటక ప్రియ, మలయమారుతం, చారుకేశి, దేశ్, ఫరజు, విజయానంద చంద్రిక, సింహేంద్రమధ్యమం మరియు రాగమాలికలతో రహస్యంలోని మాస్టారి స్వీయ స్వరకల్పనలోని రాగాల మేళవింపు చవిచూశారు.  ఆ మాధుర్యాన్ని కొనసాగిస్తూ మరొక రాగం ఈ రోజు రుచి చూద్దాం. ఇది ఇంకొక కరదీపిక. ఇది ఎటువంటి వెలుగునిస్తుందో చూడండి.
     మధురమైన పాటలకు ఏ రాగాలు ఆధారం? అవి ప్రఖ్యాత రాగాలే.  ఆ జాబితాలో ఖచ్చితంగా ఉండే పేరు అభేరి (భీమ్‌ పలాస్). అయితే మనం ప్రస్తుతించవలసింది 'పటదీపిక' అనగా 'పటదీప్' రాగం కదా? అది అంత పేరుగల రాగం కాదేమో. కాని, ఆ రెండురాగాలకూ తేడా ఒక్క చిన్న స్వరం. కైశికి నిషాదం (N2) వున్నట్లయితే అది అభేరి, అలాకాక కాకలి నిషాదం (N3) వుంటే అది పటదీప్. ఈ రెండురాగాలకూ మూర్ఛన ఒకటే. ని3-స-గ2-1-ప-ని3-స  స-ని3-2-ప-మ1-2-రి2-.   హిందూస్థానీ రాగాలకూ చలనచిత్రసంగీతానికి సన్నిహితబంధం వుంది. ఎంతో మధురంగా వినిపించి అంతే శీఘ్రంగా మనస్సుకు హత్తుకుపోయే శక్తి ఆ నాదానిది. యమన్, భీమ్ పలాస్, మాల్కోన్స్, బేహాగ్, తిల్లాంగ్, భూప్ లాంటివి ప్రఖ్యాత హిందుస్తానీ రాగాలు. పటదీప్ రాగం, ఉత్సుకతను మధురమనోజ్ఞంగా వెల్లడించి వియోగవేదన భావాన్ని విస్తరించగల రాగం. ఇది కాఫి థాట్ లోని ఔడవ- సంపూర్ణరాగం. హిందూస్థాని పద్ధతిలోని ధనశ్రీ, భీమ్ పలాస్, హంసకింకిణి రాగాలకూ పటదీప్ రాగానికీ పోలికలున్నాయి. కర్ణాటక సంగీత మేళంలో గౌరిమనోహరి జన్యంగా స్వరాలను పోల్చుకోవచ్చు.

     పటదీప్ రాగం కొద్దిగ అపురూపమైన పేరనుకొన్నా, విన్నంతనే మనకు సన్నిహితమయ్యే రాగం. అంతరంగాన దాగిన భావాలను బైటకు తెచ్చి, విప్పి చెప్పి, ఇతరలుకు నచ్చేలా ఒప్పించడానికి ఏ మనోభావం కలిగియుండాలి? ఆ రసావిష్కరణకు శాస్త్రీయమైన పేరేమోగాని, ఆ రసాన్నిఅద్భుతంగా ప్రకటించి, ఆ భావాన్ని పండించగల శక్తియున్నరాగం పటదీప్. ఈ భావమే ఘంటసాల గానంచేసిన కొన్ని పాటలలో మరియు పద్యాలలో మనకు హృద్గోచరమై ఆ గీతికలు మధుర జ్ఞాపికలైనాయి.

     పట్రాయని సీతారామశాస్త్రి గారు తమ వద్దనున్న విజయనగర విద్యార్థులలో ఒక గంధర్వుడున్నాడని గమనించి  “శృతినాదశుద్ధముగా ఓంనమఃశివాయ” పఠనం చేయి బాబూ అంటూ, సప్తస్వరాలకు పంచాక్షరిమంత్రాన్ని ఎట్లు ఉపదేశించారోవయొలిన్ విద్యావరేణ్యులు ద్వారం వేంకటస్వామినాయుడు తనకు గాత్ర సంగితమే ప్రశస్తమైనదని ఏ ఉద్బోధతో మార్గదర్శనం చేశారో, హరికథా పితామహులు ఆదిభట్ల నారాయణదాసు స్వయంగా తనకు తంబూరా ఎట్లు బహూకరించారో, ఇవన్నీ భావి భావసంగీత సామ్రాట్టు భవితవ్యానికి పునాదులయ్యాయి. 1974 ఫిబ్రవరి 11 ఆచార్యఆత్రేయ తమ "గొంతులేని గోడు" అనే కవితలో "నా కవితకు కంఠం పోయింది! నా మాటలకు మాట పడిపోయింది... తెలుగునాట నా పాటలను ప్రతినోటిమాటగ మార్చిన గాంధర్వం గగన కుసుమమైపోయింది. ఇకనేనేం వ్రాసినా ఎవరు పాడినా ఏముంది?" అన్నారు. నాదశరీరంతో ఘంటసాల మనకు చిరంజీవి.

     ఘంటసాల తన పుష్పవిలాపము, కుంతికుమారివంటి కావ్యగాయనమునకు అధికంగా హిందూస్థాని రాగాలనే ఎన్నుకున్నారు. పటదీప్ రాగంలో పద్యగానం చాల ప్రభావయుతం. ప్రప్రథమంగా ఘంటసాల గళంలో ప్రదీప్తమైన పటదీప్ రాగాన్ని మనం ఒక పద్యరూపంలోనే వింటున్నాము. ఇక్కడ వినండి ఘంటసాల బాణీకట్టి పాడిన పద్య గానం "తేనెలొలికించు తెలగాణ నీదెరా".   
పద్యం: తేనెలనొలికించు

     సింధుభైరవి, బేహాగ్ లాంటి రాగాలు తప్ప సాధారణంగా పౌరాణిక చలనచిత్రాలలో పద్యాలకు ఆధారం కర్ణాటక శాస్త్రీయ సంగీతమే. పటదీప్ రాగాన్ని కుదించి  సమర్థంగా ఒకపద్యంలో రసావిష్కరణ చేసిన కీర్తి పెండ్యాలకే చెల్లు. అదే "శ్రీకృష్ణతులాభారం" చరమఘట్టంలోని చంపకమాల - "అతివరో నన్ను తూచెడు ధనాధుల నీకడలేకయున్న..." ముత్తరాజు సుబ్బారావు రచన.  ఈ పద్యగానంలో పటదీప్ రాగసౌందర్యమంతా మూర్తీభవించింది. "గమపనీ.... (అతివరో) నిదపగామపా...." స్వరాలతో అతివరో.. అన్న ఒకపదంలోనే పటదీప్ జీవస్వరాలన్నిటినీ మాస్టారు  పట్టివేశారు. ఈ క్రమాన్ని ఆక్షప్తిక అంటారు. అనగా పాడబోవు రాగము యొక్క స్వరూపమును సంక్షేపముగా వినువారలకు తెలియబరచుట. చివరిలోని ఆలాపన వింటుంటే మనకు ఒక అనిర్వచనీయమైన భావయానమే సంక్రమించి ఏలోకానికో తీసుకొని వెళుతుంది.
పద్యం: శ్రీకృష్ణతులాభారం


     ఈ రాగంలో ఘంటసాల పాడిన కొన్ని పాటల్లో, నాకు దొరికినవి తక్కువే. ముఖ్యమైనది, పవిత్ర హృదయాలు చిత్రంలోని "నా మది పాడిన ఈ వేళలో" (రచన: డా.సి. నారాయణ రెడ్డి,  సంగీతం: టి.చలపతి రావు). ఆ మహాగాయకుడు తన అంత్యదశలో (1971) ఈ పాటను గానంచేయడం జరిగింది. ఆరోగ్యంగా ఉన్నఉచ్ఛ్రాయలో ఆయన గళంలో, ఆ రాగాన్ని ఎలా పలికేడో, పైన పేర్కొన్న పద్యాలను వింటే తెలుస్తుంది. "నా మది పాడిన ఈ వేళలో" పాట సందర్భం మనకు తెలిసినదే. సంగీతవిద్వాంసుడైన కథానాయకుడు ఇచ్చే ఒక చిన్న కచేరి (సితారవాదన: జనార్దన్). అతి శాస్త్రీయమూగాక, మిశ్రస్వరాల మామూలు గేయమూగాక, హాయిగా సాగే రసవాహిని, "నా మది పాడిన ఈ వేళలో" .
పాట: నామది పాడిన ఈ వేళలో


నినినిస  నిదపప  మపగామప    గమ పనినిని నిససస  నిసమగరిససా సానిదపమపగమప
నా.మది పా.డిన   ఈ.వే.ళ.లో     నవ  జీ.వ.న వా.హి.ని  పొం..గెను..లే................................|| నామది)

గాగగ    పమమా గగ   రీసని రీనిని    సగమపనీనిని సనిదప మపదపగా
కోయిల  గొంతున       కొసరే రా.రం.   కొండవాగులో  కులికే రా...గం......

పానిసగగగా      గరిసని రిసనీ        సగసాసా నిసదాని నిసదాప మపనిదపమగమ
మీరా బ్రతుకున  నిండిన రాగం        రాధ మనసులో    పండిన   రా..గమ్.....

గీతాంత్యంలో ఘంటసాల పాడిన స్వరాలు 'నాదిం- ధిన్నా' 'నాదిం- ధిన్నా' చతుశ్రగతిలో, రాగంలోని పకడ్ లేదా చలన్ అనబడు స్వరాల తీరులోనే (నిసగమపమగ, మగరిస, గమపనిసదప, మపగ, మగరిస) సాగుతాయి. 

సాసాస నిసగగరిస నిసదప గామప గామప గామప .||
ప ప ప ప గగగగారిసనీనీ పనిసగా.. పనిసమా...సగమప గామప గామప ||
నినినినిని నినిదపగా.. నిదపగా ..దపగా. మగస నీ..
ఆ...

నిషాదం పటదీప్ యొక్క రాగచ్ఛాయాస్వరం.  నిషాదాన్నే దీర్ఘంగా  రాగంతీసి, నీ... సనిని- నిదద- దపప- పమగ- మమద పా-.... మమగ- మమదపా....;
మా...గగప- మాప- గగగ-మాప -గమమమగా... మపమ -సగగగాస.... అంటే అక్కినేని స్టెప్పులకి సరిపోయో త్రిశ్ర గతి కుదిరి నవ్య యుగళగీతం అవతరిస్తుంది. పైన పేర్కొన్న పటదీప్ స్వరాలే పూలరంగడు చిత్రానికై ఘంటసాల-సుశీల పాడిన " నీ జిలుగుపైట నీడలోన నడవనీ.., నన్ను నడవనీ.." పల్లవి. ఘంటసాల నిషాదాన్ని నీ(స్వరాక్షరం)....అంటూ నాలుగు కొలతల అర్ధావర్త తాళానికి పొడిగిస్తే, దానికి సంవాదిగా శుద్ధమధ్యమంలో నీ...(ఇక్కడ పలుకే అక్షరం నీ, స్వరం మద్యమం)...అంటూ పల్లవికి నీడలో ఒదిగినది పి.సుశీల స్వరం. పాశ్చాత్య మేళవిన్యాసానికి పటదీప్ స్వరాలను, 'సవాల్ - జవాబ్' మెరుగున  "నిదద దపప - తకిట తధిమి" అంటూ స్వరాలను నాట్యంచేయించడం  స్వరకర్త సాలూరి రాజేశ్వరరావు ప్రత్యేకత.

పాట: నీ జిలుగుపైట


ఈ రాగాన్ని మన ఖ్యాత సంగీత దర్శకులందరూ అరుదుగా వాడుకున్నారు. "దానవీరశూర కర్ణ" లో శ్రీకృష్ణుడు కర్ణుని జన్మరహస్యం తెలిపే పద్యం, పెండ్యాల స్వరపరచి రామకృష్ణ పాడిన" అంచితులైన బంధువులనందరిముందర చెప్పియొప్పించెద" శుద్ధ పటదీప్ రాగ నిబద్దమే (తిరుపతివేంకటకవుల ఈపద్యాన్ని శ్రీకృష్ణరాయభారం లో సూరిబాబు స్వరకల్పనజేయగా, రఘురామయ్య పాడారు). పటదీప్ రాగంలొ మరో  మధురమైన పాట, కె.వి.మహాదేవన్ స్వరపరచిన ప్రేమ్ నగర్ చిత్రానికై పి.సుశీల పాడిన "ఎవరో రావాలి". పటదీప్ రాగనిబద్ధమైన హిందీ చలనచిత్రాలలోని  మధురమైన కొన్ని పాటలను ఇక్కడ వినగలరు. 
·       మేఘా ఛాయె ఆధీ రాత్. లతా (శర్మీలి)  https://www.youtube.com/watch?v=AEGe3TYijgY#t=54
·       సాజ్ హొ తుమ్ ఆవాజ్ హు మై https://www.youtube.com/watch?v=0hKbLQElenU రఫి, సాజ్ ఔర్ ఆవాజ్
·       ఈ రాగాన్ని తీరికగా ఆనందించడానికి శృతి శిరోడ్కర్ గానంచేసిన పటదీప్ కృతిని ఇక్కడ వినగలరు: Hindustani Classical Patdeep: Shruti Shirodkar: http://vimeo.com/36547976

 

కృతజ్ఞతలువికిపీడియాకు, యూ ట్యూబ్ వారికి.

విన్నపము

ఘంటసాల మాస్టారి పాటలు, పద్యాలు, శ్లోకాల సాహిత్యాన్ని సేకరించి అభిమానులందరికి అందించాలనే చిన్న తాపత్రయం ఈ 'ఘంటసాల" బ్లాగు ఉద్దేశం. ఏవైనా పొరపాట్లు దొర్లి వుంటే ఆయా పోస్టుల దిగువన గాని, లేదా ఇ-లేఖ ద్వారా గాని తెలియజేయగలరు. నా ఇ-లేఖ చిరునామా: suryvulimiri@gmail.com

మాస్టారు పాడిన నేరు చిత్రాలు

చి- అంతస్తులు -1965 చి-అందం కోసం పందెం-1971 చి-అగ్గి బరాటా-1966 చి-అత్తా ఒకింటి కోడలే-1958 చి-అనగాఅనగా ఒక రాజు (డబ్బింగ్)-1959 చి-అన్నపూర్ణ-1960 చి-అప్పుచేసి పప్పుకూడు-1959 చి-అమరశిల్పి జక్కన్న-1964 చి-అమాయకుడు-1968 చి-ఆడ పెత్తనం-1958 చి-ఆత్మగౌరవం-1966 చి-ఆనందనిలయం-1971 చి-ఆప్తమిత్రులు-1963 చి-ఆరాధన-1962 చి-ఆస్తిపరులు-1966 చి-ఆహుతి-1950 చి-ఇద్దరు పెళ్ళాలు-1954 చి-ఇద్దరు మిత్రులు-1961 చి-ఇద్దరు మిత్రులు-1962 చి-ఉమాసుందరి-1956 చి-ఉయ్యాల జంపాల-1965 చి-ఉషాపరిణయం-1961 చి-ఋష్యశృంగ-1961 చి-ఏకవీర-1969 చి-కనకదుర్గ పూజా మహిమ-1960 చి-కన్నకొడుకు-1973 చి-కన్యాశుల్కం-1955 చి-కలసివుంటే కలదుసుఖం-1961 చి-కాళహస్తి మహత్మ్యం-1954 చి-కీలుగుఱ్ఱం-1949 చి-కుంకుమ రేఖ-1960 చి-కులగౌరవం-1972 చి-కృష్ణ ప్రేమ-1961 చి-కృష్ణ లీలలు-1959 చి-కృష్ణప్రేమ-1961 చి-కోటీశ్వరుడు-1970 చి-గంగా గౌరీ సంవాదము-1958 చి-గాంధారి గర్వభంగం-1959 చి-గాలిమేడలు-1962 చి-గుండమ్మకథ-1962 చి-గుణసుందరి కథ-1949 చి-గులేబకావళి కథ-1962 చి-గృహప్రవేశము-1946 చి-గృహలక్ష్మి-1967 చి-చండీరాణి-1953 చి-చంద్రహారం-1954 చి-చంద్రహాస-1965 చి-చరణదాసి-1956 చి-చింతామణి-1956 చి-చిట్టి తమ్ముడు-1962 చి-చెంచు లక్ష్మి-1958 చి-జగదేకవీరుని కథ-1961 చి-జయం మనదే-1956 చి-జయభేరి-1959 చి-జయసింహ-1955 చి-జరిగిన కథ-1969 చి-జీవన తరంగాలు-1973 చి-జైజవాన్‌-1970 చి-టైగర్ రాముడు-1962 చి-టౌన్‌ బస్-1957 చి-డా.ఆనంద్-1966 చి-తలవంచని వీరుడు-1957 చి-తెనాలి రామకృష్ణ-1956 చి-తేనె మనసులు-1965 చి-తోడికోడళ్ళు-1957 చి-దశావతారములు-1962 చి-దీపావళి-1960 చి-దేవకన్య-1968 చి-దేవత-1965 చి-దేవదాసు-1953 చి-దేవాంతకుడు-1960 చి-దేశద్రోహులు-1964 చి-దొంగనోట్లు (డబ్బింగ్)-1964 చి-దొరికితే దొంగలు చి-ద్రోహి-1948 చి-ధర్మదాత-1970 చి-ధర్మాంగద-1949 చి-నమ్మినబంటు-1960 చి-నర్తనశాల-1963 చి-నలదమయంతి-1957 చి-నవగ్రహపూజా మహిమ-1964 చి-నిర్దోషి-1951 చి-నిర్దోషి-1967 చి-పరమానందయ్య శిష్యుల కథ-1966 చి-పరోపకారం-1953 చి-పల్నాటి యుద్ధం-1947 చి-పల్నాటి యుద్ధం-1966 చి-పల్లెటూరి పిల్ల-1950 చి-పల్లెటూరు-1952 చి-పవిత్ర బంధం-1971 చి-పవిత్ర హృదయాలు-1971 చి-పసుపు కుంకుమ-1955 చి-పాండవ వనవాసం-1965 చి-పాండురంగ మహత్మ్యం-1957 చి-పాతాళ భైరవి-1951 చి-పిచ్చి పుల్లయ్య-1953 చి-పిడుగు రాముడు-1966 చి-పూజాఫలం-1964 చి-పెండ్లి పిలుపు-1961 చి-పెద్ద మనుషులు-1954 చి-పెళ్ళి కాని పిల్లలు-1961 చి-పెళ్ళి చేసి చూడు-1952 చి-పెళ్ళి సందడి-1959 చి-పెళ్ళినాటి ప్రమాణాలు-1958 చి-పేదరాశి పెద్దమ్మ కథ-1968 చి-పొట్టి ప్లీడరు-1966 చి-ప్రపంచం-1950 చి-ప్రమీలార్జునీయం-1965 చి-ప్రాయశ్చిత్తం-1962 చి-ప్రియురాలు-1952 చి-ప్రేమ నగర్-1971 చి-ప్రేమ-1952 చి-బంగారు గాజులు-1968 చి-బండ రాముడు-1959 చి-బందిపోటు-1963 చి-బడి పంతులు-1972 చి-బభ్రువాహన-1964 చి-బలే బావ-1957 చి-బాలనాగమ్మ-1959 చి-బాలభారతం-1972 చి-బాలరాజు కథ-1970 చి-బాలరాజు-1948 చి-బాలసన్యాసమ్మ కథ-1956 చి-బావమరదళ్ళు-1961 చి-బికారి రాముడు-1961 చి-బొబ్బిలి యుద్ధం-1964 చి-బ్రతుకుతెరువు-1953 చి-భక్త అంబరీష-1959 చి-భక్త జయదేవ-1961 చి-భక్త తుకారాం-1973 చి-భక్త రఘునాథ్-1960 చి-భక్త రామదాసు-1964 చి-భక్త శబరి-1960 చి-భట్టి విక్రమార్క-1960 చి-భలే అమ్మాయిలు-1957 చి-భాగ్యదేవత-1959 చి-భాగ్యరేఖ-1957 చి-భాగ్యవంతులు (డబ్బింగ్)-1962 చి-భామా విజయం-1967 చి-భీమాంజనేయ యుద్ధం-1966 చి-భీష్మ-1962 చి-భూకైలాస్-1958 చి-భూలోకంలో యమలోకం-1966 చి-మంచి మనసుకు మంచి రోజులు-1958 చి-మంచిరోజులు వచ్చాయి-1972 చి-మదన మంజరి-1961 చి-మనదేశం-1949 చి-మనుషులు-మమతలు-1965 చి-మరపురాని కథ-1967 చి-మర్మయోగి-1964 చి-మల్లీశ్వరి-1951 చి-మహాకవి కాళిదాదు-1960 చి-మహామంత్రి తిమ్మరుసు-1962 చి-మాయాబజార్-1957 చి-మూగ మనసులు-1964 చి-మోహినీ భస్మాసుర-1966 చి-యశొద కృష్ణ-1975 చి-యోగి వేమన-1947 చి-రంగుల రాట్నం-1967 చి-రక్త సిందూరం-1967 చి-రక్షరేఖ-1949 చి-రణభేరి-1968 చి-రత్నగిరి రహస్యం (డబ్బింగ్)-1957 చి-రహస్యం-1967 చి-రాజ మకుటం-1960 చి-రాజకోట రహస్యం-1971 చి-రాజు పేద-1954 చి-రాము-1968 చి-రుణానుబంధం-1960 చి-రేణుకాదేవి మహాత్మ్యం-1960 చి-రోజులు మారాయి-1955 చి-లక్ష్మమ్మ-1950 చి-లక్ష్మీ కటాక్షం-1970 చి-లవకుశ-1963 చి-వదినగారి గాజులు-1955 చి-వరుడు కావాలి-1957 చి-వాగ్దానం-1961 చి-వారసత్వం-1964 చి-వాల్మీకి-1963 చి-విచిత్ర కుటుంబం-1969 చి-విచిత్ర కుటుంబం-1969. పా-పి.సుశీల తో చి-విజయం మనదే-1970 చి-వినాయక చవితి-1957 చి-విమల-1960 చి-విష్ణుమాయ-1963 చి-వీర కంకణం-1957 చి-వీరఖడ్గము-1958 చి-వీరాంజనేయ-1968 చి-వెలుగు నీడలు-1961 చి-శకుంతల-1966 చి-శభాష్ రాజా-1961 చి-శభాష్ రాముడు-1959 చి-శాంతి నివాసం-1960 చి-శోభ-1958 చి-శ్రీ గౌరీ మహత్మ్యం-1956 చి-శ్రీ వల్లీ కల్యాణం (డ)-1962 చి-శ్రీ వేంకటేశ్వర వైభవం-1971 చి-శ్రీ సత్యనారాయణ మహత్యం-1964 చి-శ్రీ సింహాచలక్షేత్ర మహిమ-1965 చి-శ్రీకాకుళ ఆంధ్రమహావిష్ణువు కథ-1966 చి-శ్రీకృష్ణ కుచేల-1961 చి-శ్రీకృష్ణ తులాభారం-1966 చి-శ్రీకృష్ణ పాండవీయం-1966 చి-శ్రీకృష్ణ విజయం-1971 చి-శ్రీకృష్ణమాయ-1958 చి-శ్రీకృష్ణార్జున యుద్ధం-1963 చి-శ్రీరామభక్త హనుమాన్ (డబ్బింగ్)-1958 చి-శ్రీవేంకటేశ్వర మహత్మ్యం-1960 చి-శ్రీవేంకటేశ్వర వైభవం-1971 చి-షావుకారు-1950 చి-సంతానం-1955 చి-సంపూర్ణ రామాయణం-1972 చి-సంసారం-1950 చి-సతీ అనసూయ-1957 చి-సతీ సక్కుబాయి-1965 చి-సతీ సులోచన-1961 చి-సత్య హరిశ్చంద్ర-1965 చి-సప్తస్వరాలు-1969 చి-సరస్వతీ శపథం-1967 చి-సర్వర్ సుందరం-1966 చి-సారంగధర-1957 చి-సాహసవీరుడు-1956 (డబ్బింగ్) చి-సీతారామ కల్యాణం-1961 చి-సుమంగళి-1965 చి-స్వప్న సుందరి-1950 చి-స్వర్గసీమ-1945 చి-స్వర్ణ మంజరి-1962 చి-హరిశ్చంద్ర-1956

సహగాయనీ గాయకులు

గా-ఎ.పి.కోమల తో (3) గా-ఎం.వి.రాజమ్మ తో (1) గా-ఎల్.ఆర్.ఈశ్వరి తో (1) గా-ఎస్.జానకి తో (4) గా-గానసరస్వతి తో (1) గా-గోపాలరత్నం తో (1) గా-ఘంటసాల (72) గా-ఘంటసాల-బృందం (3) గా-జమునారాణి తో (2) గా-జి.వరలక్ష్మి తో (1) గా-జిక్కీ తో (4) గా-జిక్కీ-బాలసరస్వతి తో (1) గా-జిక్కీతో (5) గా-పలువురి తో (1) గా-పి.కన్నాంబ తో (1) గా-పి.బి.శ్రీనివాస్ తో (3) గా-పి.భానుమతి తో (9) గా-పి.లీల తో (18) గా-పి.లీలతో (2) గా-పి.సుశీల తో (46) గా-పి.సుశీల-బృందంతో (2) గా-పిఠాపురం తో (1) గా-బాలసరస్వతి తో (3) గా-బృందం తో (35) గా-బృందంతో (1) గా-బెంగుళూరు లత తో (1) గా-బెజవాడ రాజరత్నం తో (2) గా-భానుమతి-పిఠాపురం తో (1) గా-మాధవపెద్ది తో (2) గా-రాధాజయలక్ష్మి తో (2) గా-రేణుక తో (1) గా-లతా మంగేష్కర్ తో (1) గా-వి.జె.వర్మతో (1) గా-వి.సరళ తో (2) గా-శరావతి తో (1) గా-శోభారాణితో (2) గా-శ్రీదేవి తో (1) గా-సరోజిని తో (1) గా-సి.కృష్ణవేణి తో (2) గా-సుందరమ్మ తో (1)

మాస్టారి పాటల సంగీత దర్శకులు

సం-అద్దేపల్లి సం-అశ్వత్థామ సం-అశ్వద్ధామ సం-ఆదినారాయణ రావు సం-ఆర్.గోవర్ధనం సం-ఆర్.సుదర్శనం-ఆర్.గోవర్ధనం సం-ఎం.రంగారావు సం-ఎల్.మల్లేశ్వరరావు సం-ఎస్.పి.కోదండపాణి సం-ఓగిరాల సం-ఓగిరాల-అద్దేపల్లి సం-ఓగిరాల-టి.వి.రాజు సం-గాలి పెంచల సం-ఘంటసాల సం-జె.వి.రాఘవులు సం-జోసెఫ్-విజయాకృష్ణమూర్తి సం-టి.ఎం.ఇబ్రహీం సం-టి.చలపతిరావు సం-టి.జి.లింగప్ప సం-టి.వి.రాజు సం-నాగయ్య-తదితరులు సం-పామర్తి సం-పామర్తి-సుధీర్ ఫడ్కే సం-పి.శ్రీనివాస్ సం-పెండ్యాల సం-బాలాంత్రపు సం-బి.శంకర్ సం-మణి-పూర్ణానంద సం-మల్లేశ్వరరావు సం-మాస్టర్ వేణు సం-ముగ్గురు దర్శకులు సం-రాజన్‌-నాగేంద్ర సం-రాజు-లింగప్ప సం-రామనాథన్‌ సం-విజయా కృష్ణమూర్తి సం-విశ్వనాథన్‌-రామ్మూర్తి సం-వై.రంగారావు సం-సర్దార్ మల్లిక్ - పామర్తి సం-సాలూరు సం-సాలూరు-గోపాలం సం-సుదర్శనం-గోవర్ధనం సం-సుబ్బయ్యనాయుడు సం-సుబ్బరామన్‌ సం-సుబ్బురామన్ సం-సుసర్ల సం-హనుమంతరావు సం-MSV-రామ్మూర్తి-పామర్తి

మాస్టారి పాటల రచయితలు

ర-0 ర-అనిశెట్టి ర-అనిసెట్టి ర-ఆత్రేయ ర-ఆదినారాయణ రావు ర-ఆరుద్ర ర-ఉషశ్రీ ర-ఎ.వేణుగోపాల్ ర-కాళిదాసు ర-కాళ్ళకూరి ర-కొసరాజు ర-గబ్బిట ర-గోపాలరాయ శర్మ ర-ఘంటసాల ర-జంపన ర-జయదేవకవి ర-జాషువా ర-జి.కృష్ణమూర్తి ర-తాండ్ర ర-తాపీ ధర్మారావు ర-తిక్కన ర-తిరుపతివెంకటకవులు ర-తోలేటి ర-దాశరథి ర-దాశరధి ర-దీక్షితార్ ర-దేవులపల్లి ర-నార్ల చిరంజీవి ర-పరశురామ్‌ ర-పాలగుమ్మి పద్మరాజు ర-పింగళి ర-బమ్మెర పోతన ర-బమ్మెఱ పోతన ర-బాలాంత్రపు ర-బైరాగి ర-భాగవతం ర-భావనారాయణ ర-భుజంగరాయ శర్మ ర-మల్లాది ర-ముద్దుకృష్ణ ర-రాజశ్రీ ర-రామదాసు ర-రావులపర్తి ర-రావూరి ర-వారణాసి ర-విజికె చారి ర-వీటూరి ర-వేణు ర-వేములపల్లి ర-శ్రీశ్రీ ర-సదాశివ బ్రహ్మం ర-సముద్రాల జూ. ర-సముద్రాల సీ. ర-సి.నా.రె. ర-సినారె ర-సుంకర-వాసిరెడ్డి ర-సుబ్బారావు రచన-దాశరధి రచన-దేవులపల్లి రచన-పానుగంటి రచన-పింగళి రచన-బలిజేపల్లి