4, డిసెంబర్ 2013, బుధవారం

“విధివంచితులైన” మేళ రాగ స్వరాలను “జగన్నాటకప్రియం” చేసి, భావరసావిష్కరణ గావించిన ఘంటసాల వినూతన ప్రయోగం


మాస్టారికి జన్మదిన శుభాకాంక్షలు
 
ప్రతిభా నవనవోన్మేషశాలిని” అన్నాడొక రససిద్ధాంతి. కొత్తదనాన్నిసృష్టించడం సాహిత్యానికి అన్వయించినట్టే సంగీతాది కళలకూ అన్వయిస్తుంది. శాస్త్రీయ సంగీతంలోని ఆలాపన, నెరవల్, మరియు కల్పనాస్వరాలు గాయక ప్రతిభాదర్పణాలు.  సంగీత త్రిమూర్తులైన “త్యాగరాజ-ముత్తుస్వామి దీక్షిత-శ్యామ శాస్త్రిలు తమ ప్రత్యేక ప్రతిభావిష్కరణంతోనే వాగ్గేయకారులై రాణించారు. త్యాగరాజస్వామి కొత్తరాగాలను సృష్టించే ప్రక్రియను “శత రాగ రత్నమాలికచే రంజిల్లునట హరి” అను రీతిగౌళరాగ కృతిలో వెల్లడించారు. తెలుగు సినిమా సంగీత త్రిమూర్తులనబడే “సాలూరి-పెండ్యాల-ఘంటసాల” కూడ నిరంతరం రాగాల కొత్తదనానికై కృషి చేసిన వారే. ఆ శాస్త్రీయ సంగీత త్రిమూర్తుల స్ఫూర్తి ఆత్మసంతోషమైతె, మన లలిత సంగీత త్రిమూర్తుల ధ్యేయం ప్రజాదరణ.  త్యాగరాజు, వివిధ జీవిత సందర్భాలలో తన మనోభావానికి తగినట్లు రాగప్రయోగాలూ కృతిరచనలూ చేసిన అంశం ఘంటసాలకు స్పూర్తి. ఆ రాగాలకు ఆధునికతను మేళవించి తాను ప్రయోగాలు చేశానని ఆయన చేప్పేవారు. ఎవరూ వాడని రాగాలను ప్రయోగించడం, రాగాల మూర్చనలో చిన్న మార్పులు చేసి కొత్తబాణీలను సృష్టించడమే కాకుండా, నాదమాధుర్యాన్ని, భావ సౌందర్యాన్ని పెంచి, ఘంటసాల పాడిన పాటలు తరతరాలుగా ఎదలో మెదలుతూనే ఉన్నాయి. పాటలు పదిమందీ పాడుకోవటానికి వీలుగా, తేలికగా ఉండాలన్నది ఘంటసాల గుర్తించుకొన్న నియమం. దశాబ్దాలు గడచినా ఆయన ఆదర్శం ఈ నాటికీ సజీవమైయుండడం ఒక మధురమైన సత్యం. సంప్రదాయాల సంధికాలంలో లలిత సంగీత పద్ధతిని, అందులోనూ పదాక్షరాలవెనుక స్వరాలను పొదిగి, గాయన మాధుర్యం పాటల సాహిత్యాన్ని, సందేశాన్నికప్పివేయక చేసిన ఆయన ప్రయోగాలు నవవిధానాన్నే సృష్టించాయి.

ఆయన, తనసంగీతంలో చేసిన ప్రయోగాలు ఎన్నో.  చారుకేశి, రాగేశ్రీ, మధుకౌంస్ మొదలగు రాగాలను ఒక ప్రత్యేకతో ప్రవేశబెట్టినారు. కల్యాణి, మోహనం, హిందోళములవంటి  ప్రఖ్యాతమైన రాగాలకూ కొత్తదనాన్ని తొడిగించారు. భావప్రధానమే ఆయన మొదటి ఎంపిక. తరువాత రాగ-స్వరనిర్ణయం. ఒక రాగానికి ఆధారంగా స్వరసంయోజనం చేసిన పాటలు ఒకే విధంగా వినిపించకుండా, ఘంటసాల ఎన్నో ప్రయోగాలు చేశారు. శోక-కరుణ రసభావాలకు, హంసానంది, శుభపంతువరాళి, చక్రవాకాది రాగాలను వాడినా, ప్రతి పాటకూ ఒక కొత్తదనం వచ్చేలాగ ఆయన చూపిన ప్రతిభ అధ్యయనార్హం.  కొన్ని పాటలకు ఆధారం ఏ రాగమో తెలుసుకోవడం చాలా కష్టం. అంత వైవిధ్యతతో ఆయన పాటలలో స్వరాల నవీన విన్యాస భావాలు పలుకుతాయి. పాటల ప్రతిస్వరాన్ని ఆయన వ్రాసేవారట. అలా వ్రాసుకొన్న కాగితాల దాఖలా మనకు నేడు అలభ్యం. ఆయన బాణీకట్టిన పాటలవెనుకటి స్వరావగాహన చేసి, స్వర-గమక-సంచార నిర్ణయం చేసినగాని పాటయొక్క ఆధారమైన రాగం తెలియగలేము. అన్యస్వరమిశ్రములై తేలికగా పాడుకొనే సామాజిక చలనచిత్రాల పాటలు స్వరాధారములే తప్ప రాగాధారములు కావు. అయితే  పౌరాణిక చలనచిత్రాలకు ఘంటసాల అనుసరించినది శుద్ధ శాస్త్రీయ సంగీతం. లవకుశ, మాయాబజార్, పార్వతీ కళ్యాణం, సతీ సుకన్య, దీపావళి, భక్త రఘునాథ్, శ్రీకృష్ణ కుచేల, మోహిని రుక్మాంగద, వాల్మీకి, శ్రీసత్యనారాయణ మాహాత్మ్యం, పాండవ వనవాసం, పాదుక పట్టాభిషేకం, రహస్యం, ఇలా ఎన్నో చిత్రాలను పేర్కొనవచ్చు. ఇందులో శుద్ధశాస్త్రీయతనే మనం చూడగలం.

ఏ స్వరాలు, ఏ భావాలకు రసపుష్టి కలిగిస్తాయి అనునది ఘంటసాల ఊపిరోలోని అంశమే. రిషభ, గాంధార, నిషాదాలు కోమలంగానూ, తీవ్రంగానూ ఏ సందర్భాలలో వాడాలి అన్న వైదుష్యం ఆయన బాణీలకు జీవం.
ఇలాంటి ఒక వినూతన ప్రయోగంతో ఆయన స్వరపరచి పాడిన పాటకు ఒక మంచి నిదర్శనం “పాండవ వనవాసం”లోని ’విధివంచితులై విభవము వీడి”.  ఈ పాటకు ఆధారం చక్రవాకమని కొందరన్నారు, వ్రాసుకొన్నారు కూడ. ఆ గురించి నేనూ ఎక్కువ ఆలోచించక, ఏదో కొన్నిచోట్ల చక్రవాక రాగంలోని గాంధారం తేలించి ఒక కొత్తదనం తెచ్చారా అనుకొన్నాను. ఘంటసాల పలికిన ఈ పాటలోని ప్రతి అక్ష్కరమునకూ స్వరాలను గుర్తించి, శోధింపగా ఆయన ప్రతిభకు స్తంభించిపోయాను. విధివంచితులై పాటకు ఆధారం చక్రవాకరాగం కాదు. ఆ రోజులలో ఎవరూ వాడని, వాడినా ప్రఖ్యాతిగాంచని, మేళకర్తరాగం, “నాటకప్రియ”. 

సాధారణంగా ఘంటసాల సోలో పాటల శృతి “ c(1) లేదా  c (1½) ఉన్నా, ఆయన ఈ పాటను పాడిన శృతి “ D(2 ) అంటే 1వ శృతికి  చతుశ్రుతి రిషభమంత పైనున్న స్వరం. అంత పైస్థాయి శృతిలో పాడడమెందుకు? అలా పాడినందున అక్కడి శోక, కరుణ భావారసపరిణామాంశమూ, ఆయన గాత్రం తారాస్థాయిలోకూడ మాధుర్యాలనొలికించే సౌలభ్యమూ, నేపథ్యంలో స్త్రీ పురుషకంఠాలు అనుసరించే సానుకూలత ఇవన్నీ దృష్టిలోనుంచుకుని ఆయన శృతినిర్ణయం చేసియుంటారు.

పాటలో ముందుగా  ద ..ని.. స.. రి.. సా స్వరాలలో ప్రారంభిక తీవ్రశబ్దధ్వనిని వింటాము. వనవాసోద్ఘోష సూచకములై, మహాత్ములకు ఒక్క దురవస్థ ఘటించనున్నదీ అనే భావాన్ని అవి ధ్వనింపజేస్తాయి. న్యాయానికే పరాజయమా... అనే సాకీలో, పరాజయమా అనునప్పుడు, ఆయన గాత్రం పైస్వరాలను తాకి తారమధ్యమంలో నిలిచి గమకిస్తుంది. 2 వ శృతిలో ఏపురుషస్వరమూ, పరుషంకాక, మాధుర్యం చెడక, తారస్థాయి (third octave) మధ్యమంలో ఉయ్యాలలూగడం అమానుషమనే చెప్పాలి. వంచనకే ధర్మము తల వంచే...నా (ఇక్కడ తలవంచే.. అనుశబ్దాలకు సమగరిగరిసా అను గమకస్వరాల ఆందోళనలో ధర్మము వంచనకు తలవంచిన అన్యాయం ధ్వనితమైనదా అనిపిస్తుంది) ఈ కరుణాభావానికి తోడుగా వచ్చే కోరస్ దా....పా...పద పద మప మగరిరిస స్వరాలు చేసే భావసమర్థన గమనించాలి. నాటకప్రియరాగ స్వరాలలో సాధారణ గాంధారాన్ని చాలాతేలికగా వాడిన మాస్టారు అద్బుతమైన పరిణామాన్ని సాధించారు. ఆ గాంధార గమకంతో తోడిరాగ స్పర్శ వచ్చి భావం మారగలదు. చాలా సూక్ష్మదృష్టితో గాంధారాన్ని‌ఎక్కడో తాకినట్టే తాకి, నాటకప్రియ స్వరాలను కొన్నిచోట్ల సరిమపదనిస.. సనిదపమరిస అని వినబడునంతగా గాంధారాన్ని తేలించారు.  “అడవిపాలయేరా” పదాలు,   రిరిరి రీగ రిరిస స్వరాలలో ఇమిడి , అడవిపా(రిరిరిరీ)...ల (గాంధారం) యేరా (రిరిసా), ఆ ’ల’కు సాధారణ గాంధార స్పర్శ స్పష్టంగా వినబడి మనకు “నాటకప్రియ” రాగ స్వరూపం తెలుస్తుంది. ఈ పాట ఒకశాస్త్రీయ సంగీతకృతిలాగ చతురశ్రజాతి ఆదితాళ నిబద్ధమై, ధృతానుధృత సూచకమైన తాళధ్వనికూడ గమనించిన వినబడను.

చక్రవాక నాటకప్రియ రాగాలకు తేడా, ఒక్క గాంధారస్వరమే. రెండు రాగాలు మేళకర్త రాగాలే. రెండురాగాలకూ శుద్ధరిషభం, శుద్ధమధ్యమం, చతుశృతిదైవతం, కైశికి నిషాధం సమాన స్వరాలు. సాధారణ గాంధారమున్నచో (గ2) అది నాటకప్రియ. అంతరగాంధారం (గ3) పడగా, అది చక్రవాకం.

మేళకర్తరాగాలు 72. ఈ రాగాలను 12 చక్రాలలో, చక్రానికి 6  రాగాల చొప్పున విభజింపజేశారు. నాటకప్రియ, రెండవ నేత్రచక్రంలోని నాల్గవరాగం. అంటే పదవ మేళకర్తరాగం. దీని స్వరస్థానాలు: షడ్జమము, శుద్ధరిషభం, సాధారణ గాంధారం, శుద్ధ మధ్యమం, పంచమం, చతుశృతి ధైవతం మరియు కైశికి నిషాదం. అంటే నాటకప్రియరాగంయొక్క పూర్వాంగం (సరిగమ) తోడిరాగస్వరాలు. ఉత్తరాంగం (పదనిస) ఖరహరప్రియ స్వరాలు. అయితే ఇది తోడి ఖరహరప్రియరాగాల మిశ్రంకాదు ! స్వరస్థానాల సులభమైన అవగాహన కొరకే అలా అంటారు. ఈ రాగానికి తనదైన ప్రత్యేక రూపముంది. ముఖ్యంగా తోడిరాగంయొక్క విశిష్టమైన గాంధార ప్రయోగం ఇక్కడ లేదు. ఈ రాగమున గాంధార గ్రహభేదంతో ’వాచస్పతి’ రాగమూ, మధ్యమ గ్రహభేదంతో, ’చారుకేశి’ రాగమూ, నిషాధ గ్రహభేదంతో ’గౌరిమనోహరి’ రాగాలూ ఉద్భవిస్తాయి. ప్రఖ్యాతమైన సింధుభైరవిరాగం నాటకప్రియ జన్యం. ముత్తుస్వామి దీక్షితులు అనుసరించిన వెంకటముఖి సంప్రదాయంలో, ఈ రాగం పేరు నటాభరణం. నాటకప్రియ రాగానికి ప్రతిమధ్యమ రూపం 46వ మేళకర్త రాగమైన షడ్విధమార్గిణి’. ఈ రెండురాగాలూ అపురూపమైనవి.  షడ్విధమార్గిణిలో కృతులున్నా నాటకప్రియరాగంలో త్యాగరాజకీర్తన లేదు. ఒక రాగం అపురూపమైనదంటే, ఆ రాగాన్ని విస్తరించడం, రంజకత్వాన్ని అందులో చూపడం కష్టసాధ్యమనే చెప్పాలి.  ‘హంసధ్వని’ అంటే వాతాపి గణపతింభజేహం అనే విధంగా, నాటకప్రియరాగంలో ఏ ప్రఖ్యాత రచనలూ కనపడవు. అలా ‘విధివంచిత’ మైన ఈ నాటకప్రియరాగాన్ని ఘంటసాల ఎలా ఎంపిక చేసుకొన్నారోగాని, ఆ రాగాధారితమైన ’విధివంచితులై’ ప్రఖ్యాతమైన పాటగా తెలుగు వారి గుండెల్లో నిలిచిపోయింది.

నాటకప్రియరాగంలో ఒక ధైవతం (ద) తప్ప, అన్నియూ కోమలస్వరాలే. అందుకే ఈ రాగం కరుణ, భక్తి, శాంతరసాలకు నిలయం (ఆలవాలం). నాటకప్రియ రాగంలో అతిప్రసిద్ధమైన కీర్తనలు లేవు, ఈ రాగాన్ని పాడడమే అరుదు. 'విశ్వనాథం భజే', 'మారజననీం ఆశ్రయే' (ముత్తుస్వామి దీక్షితార్), 'ఇది సమయమురా' (మైసూరు వాసుదేవాచార్య) ఇవి సాంప్రదాయంలో ఉన్న కృతులు. సంగీతకళానిధి మంగళంపల్లి బాలమురళికృష్ణ చిన్నతనంలోనే 72 మేళకర్తరాగాల కృతికర్త. “పరిపాలయ మాం” అనే నాటప్రియరాగనిబద్ధ కృతిని ఆయన రచించారు.

పరిపాలయ మాం:మంగళంపల్లి బాల మురళీ కృష్ణ  



“విధివంచితులై” (స్వరాలను వ్రాయు శాస్త్రీయపద్ధతిని ఇక్కడ పాటించక రాగ నిర్ధారణకై కొన్ని ముఖ్యస్వరములు ఇందు సూచింపబడినవి. ఇక్కడ రిగమదని స్వరాలను రి1(శు) గ2(సా) మ1(శు) ద2 (చ) ని2(కై) అని గ్రహించాలి. కీబోర్డ్ లో ఈ స్వరాలను పలుకింప యత్నించిన పాటలోని “నాటకప్రియ” స్వరాల అవగాహన కలుగును. పైస్థాయి స్వరాలను, అనగా, మూడవ Octave స్వరాలు ఎర్రటిరంగులోన సూచింపబడినవి)


 విధి వంచితులై: పాండవ వనవాసం 


 

నాటకప్రియ:  సరి121పద2ని2  సనిదపమగరి

ద ని స రి సా..... (ప్రారంభిక వాయిద్య స్వరాలు)

నిససాససా సరిగమా....మగ గరి సనీ
న్యాయానికే పరాజయమా
పానినిని సనిదప నిససస రిమగరిగరిసా
వంచనకే ధర్మము తలవంచేనా
రీ...సా..సరి సరి ని ని దని దని పద పద పమగరిస (కోరస్)
సా సనిదని రీ.. దనిసా...నిదపదమ...పదనీ..దపమగరీ..మగమపామగరీ... (సన్నాయి)
సా సని నిదపమరినిసా (వాద్యబృందం)
పల్లవి:
రిరిసని సససా   రిరిసని    సససా మామ మామ  పదినిదమామ
విధివంచితులై   విభవము వీడి    అన్న  మాట   కోసం
రిరిసని రిరిరి   రీగరిససా
అయ్యో అడవి పాలయేరా..

పదనిరిసా..నిదపమరీ..మపదనిదా. పమగరినీ..సరీస..మదపనిదపమ..... (ప్రతి చరణానికి ముందు వినబడె నేపథ్యసంగీత స్వరాల వైవిధ్యం గమనించాలి. ఇక్కడ స్వరవిన్యాసం ధర్మరాజు తన కోపాన్ని తనలోనే దాచుకొనే సహనం ప్రబోధించబడింది)

చరణం 1
మాపదదా  నిదప    పదమపమమ    మాపదనీ నినినిద నిని దనిసగరీసస
నీ మది రగిలే           కోపానలము       ఈ మహినంతా                దహియించేనని

సరిసరి     సనీదపమ  మదపనిదపమగ   రిరీసా

మోమును   దాచేవా    ధర్మ                    రాజా||అయ్యో||

నీసానిదపాదానీ సరీసనిదనిరీ రీగామా పామగ గారిస రీసని నీదప సానిద మ..ద..ని..సా..

(భీముని గదాదండప్రసరణవలే ఇక్కడ స్వరాల కూర్పు గమనించగలరు)


చరణం 2

మమపదా దాదా నిదపమ పదపదపమమ
సభలో చేసిన    శపథము  దీర
మాపదనిని నినినిద దనిసగరిససస
పాపులనదిలో......       త్రుంచెద నేనని

సరిసరి    నిదామ మదపని నిదపమ రిగరిగరిరిసా...
బాహువు లూచేవా  భీమసేనా

చరణం 3

నిదప మగగరి గామాపాదా రిసనిద పమమగ మాపాదాని గారి మాగ పా మగరిసనిసా..
(స్వరాల నడక పలుదిక్కుల బాణవర్షం కురిసినట్లున్నది గమనించగలరు)

నీసరిసా రిసనీ  నీసరిసా రిసనీ
ఆలములోన         కౌరవసేన
నినిదపా నిదపమ పదనిరిసాసస
అమ్ములవాన ముంచెద నేనని
సరిసరి సనిదపమ మదపనిదపమగరిరిసా
ఇసుమును చల్లేవా సవ్యసాచీ ||విధి||


మపదా నిరీసా..రీసనినీ సానిదదా నీదపమా మదపనిదపమ...  (స్వరాల నడక అసహాయకురాలైన పాంచాలిగతిననుసరించినట్ట్లున్నది)

చరణం 4
మాపదదానిదపమ పదపమమామ పాదనిసా నినినిద  దనిసగరిరిస
ఏ యుగమందు ఏ ఇల్లాలు ఎరుగదు తల్లీ ఈ అవమానం||2||
సరిసరి ని దపమ మదపని నిదపమ రిగరిగరిరిసా
నీ పతి సేవయే నీకు రక్ష

నీసారిసానిరీరి...నీసారిసానిసాస... (వనవాసం ఒక పవిత్రమైన సాధన అను భావం కలిగించే  వేదమంత్ర త్రైస్వర్య సమారోణంతో పాటకు ముగింపు. ఈ ని-స-రి స్వరాలే వేదమంత్ర పఠనమునకు జీవస్వరాలు)

విధివంచుతులై’ వంటి “నాటకప్రియ” స్వరాలే ఆధారమైన మరొక్క పాట నేనెరుగను. ఒకటిరెండు అన్యస్వరాలు ఎక్కడో తాకి కరిగిపోయినా, విషాదభావరసనిలయమై ఘంటసాల ఆలపించిన “బొమ్మను చేసి” (చిత్రం: దేవత సంగీతం: ఎస్.పి.కోదండపాణి) పాటలోని స్వరాలను గమనిస్తే, నాటకప్రియ స్వరాలపైనే ఆధారితమైనదని చెప్పుకోవచ్చు. నాటకప్రియరాగంలో లేని శుద్ధదైవతం మరియు అంతరగాంధారం రెండుమూడు చోట్ల వినబడతుంది. అయితే, ఘంటసాల ఆలపించిన సాకీ “బ్రతుకంత బాధగా”  స్వరశుద్ధమైన నాటకప్రియ. ఏ అన్యస్వరాలు అందు వినబడవు.


ని స ద మ రి స... (ప్రారంభిక స్వరాలు)
నిససారి    నిససరిసనీ   నిససారి   రిగగరిగారిసా
బ్రతుకంత  బాదగా        కలలోని   గాధగా....
నిససారి రిగాగగా రిగారిస  ససరిగా.మా.గరీగారిసనీ...
కన్నీటి  ధారగా         కరగిపోయే.
నిససారి సరిసరినీస.. నిససారి సరిసరినీస..
తలచేది జరుగదూ    జరిగేది తెలెయదూ    
నీససా  రీగారిస  నీససా  రీగారిస 
బొమ్మను చేసీ  ప్రాణము పోసి
రీగాగ మామప మగపమ రిగరిస
ఆడేవు నీకిది    వేడుకా
దాదదా పమగా పాపపా మాగారి (శుద్ధదైవతం)
గారడిజేసి        గుండెలుకోసి
నిససాస సరీరీరి  గరీగారిస (అంతరగాంధారం)
నవ్వేవు ఈవింత  చాలిక...
(చరణముల మధ్యంతర వాయిద్యస్వరాల తీరు)
సా.....రీగారిస రీగారిస రీగారిస సా...సనిదనిమా...దానీమా, దానీమా, దానిమా..నిదపమగరిసనిసారి గామపగా రీగమరీ సారిససా రీగాగరిసనిసారి  సారి రీగ గామ మాప పాద దాని నిసరిసా నీదనిదమ పదని
తరువాత వచ్చే చరణాల్లోనూ రెండుచోట్ల (దీపాలు నీవె ...అనురాగమధువు ఇక్కడ “దాదాప నీదపగ” శుద్ధదైవతం అన్యస్వరంగా వచ్చి భావాల అంతర్మథనాన్ని ఆవిష్కరిపజేయుటే విశేషం)
(కొన్ని అన్యస్వరాలతో “నాటకప్రియ” స్వరావతారం ఎన్నో పాటలలో ఉన్నాయి. అవన్నిటిని ఇక్కడ పేర్కొనలేదు).

విన్నపము

ఘంటసాల మాస్టారి పాటలు, పద్యాలు, శ్లోకాల సాహిత్యాన్ని సేకరించి అభిమానులందరికి అందించాలనే చిన్న తాపత్రయం ఈ 'ఘంటసాల" బ్లాగు ఉద్దేశం. ఏవైనా పొరపాట్లు దొర్లి వుంటే ఆయా పోస్టుల దిగువన గాని, లేదా ఇ-లేఖ ద్వారా గాని తెలియజేయగలరు. నా ఇ-లేఖ చిరునామా: suryvulimiri@gmail.com

మాస్టారు పాడిన నేరు చిత్రాలు

చి- అంతస్తులు -1965 చి-అందం కోసం పందెం-1971 చి-అగ్గి బరాటా-1966 చి-అత్తా ఒకింటి కోడలే-1958 చి-అనగాఅనగా ఒక రాజు (డబ్బింగ్)-1959 చి-అన్నపూర్ణ-1960 చి-అప్పుచేసి పప్పుకూడు-1959 చి-అమరశిల్పి జక్కన్న-1964 చి-అమాయకుడు-1968 చి-ఆడ పెత్తనం-1958 చి-ఆత్మగౌరవం-1966 చి-ఆనందనిలయం-1971 చి-ఆప్తమిత్రులు-1963 చి-ఆరాధన-1962 చి-ఆస్తిపరులు-1966 చి-ఆహుతి-1950 చి-ఇద్దరు పెళ్ళాలు-1954 చి-ఇద్దరు మిత్రులు-1961 చి-ఇద్దరు మిత్రులు-1962 చి-ఉమాసుందరి-1956 చి-ఉయ్యాల జంపాల-1965 చి-ఉషాపరిణయం-1961 చి-ఋష్యశృంగ-1961 చి-ఏకవీర-1969 చి-కనకదుర్గ పూజా మహిమ-1960 చి-కన్నకొడుకు-1973 చి-కన్యాశుల్కం-1955 చి-కలసివుంటే కలదుసుఖం-1961 చి-కాళహస్తి మహత్మ్యం-1954 చి-కీలుగుఱ్ఱం-1949 చి-కుంకుమ రేఖ-1960 చి-కులగౌరవం-1972 చి-కృష్ణ ప్రేమ-1961 చి-కృష్ణ లీలలు-1959 చి-కృష్ణప్రేమ-1961 చి-కోటీశ్వరుడు-1970 చి-గంగా గౌరీ సంవాదము-1958 చి-గాంధారి గర్వభంగం-1959 చి-గాలిమేడలు-1962 చి-గుండమ్మకథ-1962 చి-గుణసుందరి కథ-1949 చి-గులేబకావళి కథ-1962 చి-గృహప్రవేశము-1946 చి-గృహలక్ష్మి-1967 చి-చండీరాణి-1953 చి-చంద్రహారం-1954 చి-చంద్రహాస-1965 చి-చరణదాసి-1956 చి-చింతామణి-1956 చి-చిట్టి తమ్ముడు-1962 చి-చెంచు లక్ష్మి-1958 చి-జగదేకవీరుని కథ-1961 చి-జయం మనదే-1956 చి-జయభేరి-1959 చి-జయసింహ-1955 చి-జరిగిన కథ-1969 చి-జీవన తరంగాలు-1973 చి-జైజవాన్‌-1970 చి-టైగర్ రాముడు-1962 చి-టౌన్‌ బస్-1957 చి-డా.ఆనంద్-1966 చి-తలవంచని వీరుడు-1957 చి-తెనాలి రామకృష్ణ-1956 చి-తేనె మనసులు-1965 చి-తోడికోడళ్ళు-1957 చి-దశావతారములు-1962 చి-దీపావళి-1960 చి-దేవకన్య-1968 చి-దేవత-1965 చి-దేవదాసు-1953 చి-దేవాంతకుడు-1960 చి-దేశద్రోహులు-1964 చి-దొంగనోట్లు (డబ్బింగ్)-1964 చి-దొరికితే దొంగలు చి-ద్రోహి-1948 చి-ధర్మదాత-1970 చి-ధర్మాంగద-1949 చి-నమ్మినబంటు-1960 చి-నర్తనశాల-1963 చి-నలదమయంతి-1957 చి-నవగ్రహపూజా మహిమ-1964 చి-నిర్దోషి-1951 చి-నిర్దోషి-1967 చి-పరమానందయ్య శిష్యుల కథ-1966 చి-పరోపకారం-1953 చి-పల్నాటి యుద్ధం-1947 చి-పల్నాటి యుద్ధం-1966 చి-పల్లెటూరి పిల్ల-1950 చి-పల్లెటూరు-1952 చి-పవిత్ర బంధం-1971 చి-పవిత్ర హృదయాలు-1971 చి-పసుపు కుంకుమ-1955 చి-పాండవ వనవాసం-1965 చి-పాండురంగ మహత్మ్యం-1957 చి-పాతాళ భైరవి-1951 చి-పిచ్చి పుల్లయ్య-1953 చి-పిడుగు రాముడు-1966 చి-పూజాఫలం-1964 చి-పెండ్లి పిలుపు-1961 చి-పెద్ద మనుషులు-1954 చి-పెళ్ళి కాని పిల్లలు-1961 చి-పెళ్ళి చేసి చూడు-1952 చి-పెళ్ళి సందడి-1959 చి-పెళ్ళినాటి ప్రమాణాలు-1958 చి-పేదరాశి పెద్దమ్మ కథ-1968 చి-పొట్టి ప్లీడరు-1966 చి-ప్రపంచం-1950 చి-ప్రమీలార్జునీయం-1965 చి-ప్రాయశ్చిత్తం-1962 చి-ప్రియురాలు-1952 చి-ప్రేమ నగర్-1971 చి-ప్రేమ-1952 చి-బంగారు గాజులు-1968 చి-బండ రాముడు-1959 చి-బందిపోటు-1963 చి-బడి పంతులు-1972 చి-బభ్రువాహన-1964 చి-బలే బావ-1957 చి-బాలనాగమ్మ-1959 చి-బాలభారతం-1972 చి-బాలరాజు కథ-1970 చి-బాలరాజు-1948 చి-బాలసన్యాసమ్మ కథ-1956 చి-బావమరదళ్ళు-1961 చి-బికారి రాముడు-1961 చి-బొబ్బిలి యుద్ధం-1964 చి-బ్రతుకుతెరువు-1953 చి-భక్త అంబరీష-1959 చి-భక్త జయదేవ-1961 చి-భక్త తుకారాం-1973 చి-భక్త రఘునాథ్-1960 చి-భక్త రామదాసు-1964 చి-భక్త శబరి-1960 చి-భట్టి విక్రమార్క-1960 చి-భలే అమ్మాయిలు-1957 చి-భాగ్యదేవత-1959 చి-భాగ్యరేఖ-1957 చి-భాగ్యవంతులు (డబ్బింగ్)-1962 చి-భామా విజయం-1967 చి-భీమాంజనేయ యుద్ధం-1966 చి-భీష్మ-1962 చి-భూకైలాస్-1958 చి-భూలోకంలో యమలోకం-1966 చి-మంచి మనసుకు మంచి రోజులు-1958 చి-మంచిరోజులు వచ్చాయి-1972 చి-మదన మంజరి-1961 చి-మనదేశం-1949 చి-మనుషులు-మమతలు-1965 చి-మరపురాని కథ-1967 చి-మర్మయోగి-1964 చి-మల్లీశ్వరి-1951 చి-మహాకవి కాళిదాదు-1960 చి-మహామంత్రి తిమ్మరుసు-1962 చి-మాయాబజార్-1957 చి-మూగ మనసులు-1964 చి-మోహినీ భస్మాసుర-1966 చి-యశొద కృష్ణ-1975 చి-యోగి వేమన-1947 చి-రంగుల రాట్నం-1967 చి-రక్త సిందూరం-1967 చి-రక్షరేఖ-1949 చి-రణభేరి-1968 చి-రత్నగిరి రహస్యం (డబ్బింగ్)-1957 చి-రహస్యం-1967 చి-రాజ మకుటం-1960 చి-రాజకోట రహస్యం-1971 చి-రాజు పేద-1954 చి-రాము-1968 చి-రుణానుబంధం-1960 చి-రేణుకాదేవి మహాత్మ్యం-1960 చి-రోజులు మారాయి-1955 చి-లక్ష్మమ్మ-1950 చి-లక్ష్మీ కటాక్షం-1970 చి-లవకుశ-1963 చి-వదినగారి గాజులు-1955 చి-వరుడు కావాలి-1957 చి-వాగ్దానం-1961 చి-వారసత్వం-1964 చి-వాల్మీకి-1963 చి-విచిత్ర కుటుంబం-1969 చి-విచిత్ర కుటుంబం-1969. పా-పి.సుశీల తో చి-విజయం మనదే-1970 చి-వినాయక చవితి-1957 చి-విమల-1960 చి-విష్ణుమాయ-1963 చి-వీర కంకణం-1957 చి-వీరఖడ్గము-1958 చి-వీరాంజనేయ-1968 చి-వెలుగు నీడలు-1961 చి-శకుంతల-1966 చి-శభాష్ రాజా-1961 చి-శభాష్ రాముడు-1959 చి-శాంతి నివాసం-1960 చి-శోభ-1958 చి-శ్రీ గౌరీ మహత్మ్యం-1956 చి-శ్రీ వల్లీ కల్యాణం (డ)-1962 చి-శ్రీ వేంకటేశ్వర వైభవం-1971 చి-శ్రీ సత్యనారాయణ మహత్యం-1964 చి-శ్రీ సింహాచలక్షేత్ర మహిమ-1965 చి-శ్రీకాకుళ ఆంధ్రమహావిష్ణువు కథ-1966 చి-శ్రీకృష్ణ కుచేల-1961 చి-శ్రీకృష్ణ తులాభారం-1966 చి-శ్రీకృష్ణ పాండవీయం-1966 చి-శ్రీకృష్ణ విజయం-1971 చి-శ్రీకృష్ణమాయ-1958 చి-శ్రీకృష్ణార్జున యుద్ధం-1963 చి-శ్రీరామభక్త హనుమాన్ (డబ్బింగ్)-1958 చి-శ్రీవేంకటేశ్వర మహత్మ్యం-1960 చి-శ్రీవేంకటేశ్వర వైభవం-1971 చి-షావుకారు-1950 చి-సంతానం-1955 చి-సంపూర్ణ రామాయణం-1972 చి-సంసారం-1950 చి-సతీ అనసూయ-1957 చి-సతీ సక్కుబాయి-1965 చి-సతీ సులోచన-1961 చి-సత్య హరిశ్చంద్ర-1965 చి-సప్తస్వరాలు-1969 చి-సరస్వతీ శపథం-1967 చి-సర్వర్ సుందరం-1966 చి-సారంగధర-1957 చి-సాహసవీరుడు-1956 (డబ్బింగ్) చి-సీతారామ కల్యాణం-1961 చి-సుమంగళి-1965 చి-స్వప్న సుందరి-1950 చి-స్వర్గసీమ-1945 చి-స్వర్ణ మంజరి-1962 చి-హరిశ్చంద్ర-1956

సహగాయనీ గాయకులు

గా-ఎ.పి.కోమల తో (3) గా-ఎం.వి.రాజమ్మ తో (1) గా-ఎల్.ఆర్.ఈశ్వరి తో (1) గా-ఎస్.జానకి తో (4) గా-గానసరస్వతి తో (1) గా-గోపాలరత్నం తో (1) గా-ఘంటసాల (72) గా-ఘంటసాల-బృందం (3) గా-జమునారాణి తో (2) గా-జి.వరలక్ష్మి తో (1) గా-జిక్కీ తో (4) గా-జిక్కీ-బాలసరస్వతి తో (1) గా-జిక్కీతో (5) గా-పలువురి తో (1) గా-పి.కన్నాంబ తో (1) గా-పి.బి.శ్రీనివాస్ తో (3) గా-పి.భానుమతి తో (9) గా-పి.లీల తో (18) గా-పి.లీలతో (2) గా-పి.సుశీల తో (46) గా-పి.సుశీల-బృందంతో (2) గా-పిఠాపురం తో (1) గా-బాలసరస్వతి తో (3) గా-బృందం తో (35) గా-బృందంతో (1) గా-బెంగుళూరు లత తో (1) గా-బెజవాడ రాజరత్నం తో (2) గా-భానుమతి-పిఠాపురం తో (1) గా-మాధవపెద్ది తో (2) గా-రాధాజయలక్ష్మి తో (2) గా-రేణుక తో (1) గా-లతా మంగేష్కర్ తో (1) గా-వి.జె.వర్మతో (1) గా-వి.సరళ తో (2) గా-శరావతి తో (1) గా-శోభారాణితో (2) గా-శ్రీదేవి తో (1) గా-సరోజిని తో (1) గా-సి.కృష్ణవేణి తో (2) గా-సుందరమ్మ తో (1)

మాస్టారి పాటల సంగీత దర్శకులు

సం-అద్దేపల్లి సం-అశ్వత్థామ సం-అశ్వద్ధామ సం-ఆదినారాయణ రావు సం-ఆర్.గోవర్ధనం సం-ఆర్.సుదర్శనం-ఆర్.గోవర్ధనం సం-ఎం.రంగారావు సం-ఎల్.మల్లేశ్వరరావు సం-ఎస్.పి.కోదండపాణి సం-ఓగిరాల సం-ఓగిరాల-అద్దేపల్లి సం-ఓగిరాల-టి.వి.రాజు సం-గాలి పెంచల సం-ఘంటసాల సం-జె.వి.రాఘవులు సం-జోసెఫ్-విజయాకృష్ణమూర్తి సం-టి.ఎం.ఇబ్రహీం సం-టి.చలపతిరావు సం-టి.జి.లింగప్ప సం-టి.వి.రాజు సం-నాగయ్య-తదితరులు సం-పామర్తి సం-పామర్తి-సుధీర్ ఫడ్కే సం-పి.శ్రీనివాస్ సం-పెండ్యాల సం-బాలాంత్రపు సం-బి.శంకర్ సం-మణి-పూర్ణానంద సం-మల్లేశ్వరరావు సం-మాస్టర్ వేణు సం-ముగ్గురు దర్శకులు సం-రాజన్‌-నాగేంద్ర సం-రాజు-లింగప్ప సం-రామనాథన్‌ సం-విజయా కృష్ణమూర్తి సం-విశ్వనాథన్‌-రామ్మూర్తి సం-వై.రంగారావు సం-సర్దార్ మల్లిక్ - పామర్తి సం-సాలూరు సం-సాలూరు-గోపాలం సం-సుదర్శనం-గోవర్ధనం సం-సుబ్బయ్యనాయుడు సం-సుబ్బరామన్‌ సం-సుబ్బురామన్ సం-సుసర్ల సం-హనుమంతరావు సం-MSV-రామ్మూర్తి-పామర్తి

మాస్టారి పాటల రచయితలు

ర-0 ర-అనిశెట్టి ర-అనిసెట్టి ర-ఆత్రేయ ర-ఆదినారాయణ రావు ర-ఆరుద్ర ర-ఉషశ్రీ ర-ఎ.వేణుగోపాల్ ర-కాళిదాసు ర-కాళ్ళకూరి ర-కొసరాజు ర-గబ్బిట ర-గోపాలరాయ శర్మ ర-ఘంటసాల ర-జంపన ర-జయదేవకవి ర-జాషువా ర-జి.కృష్ణమూర్తి ర-తాండ్ర ర-తాపీ ధర్మారావు ర-తిక్కన ర-తిరుపతివెంకటకవులు ర-తోలేటి ర-దాశరథి ర-దాశరధి ర-దీక్షితార్ ర-దేవులపల్లి ర-నార్ల చిరంజీవి ర-పరశురామ్‌ ర-పాలగుమ్మి పద్మరాజు ర-పింగళి ర-బమ్మెర పోతన ర-బమ్మెఱ పోతన ర-బాలాంత్రపు ర-బైరాగి ర-భాగవతం ర-భావనారాయణ ర-భుజంగరాయ శర్మ ర-మల్లాది ర-ముద్దుకృష్ణ ర-రాజశ్రీ ర-రామదాసు ర-రావులపర్తి ర-రావూరి ర-వారణాసి ర-విజికె చారి ర-వీటూరి ర-వేణు ర-వేములపల్లి ర-శ్రీశ్రీ ర-సదాశివ బ్రహ్మం ర-సముద్రాల జూ. ర-సముద్రాల సీ. ర-సి.నా.రె. ర-సినారె ర-సుంకర-వాసిరెడ్డి ర-సుబ్బారావు రచన-దాశరధి రచన-దేవులపల్లి రచన-పానుగంటి రచన-పింగళి రచన-బలిజేపల్లి