1, జూన్ 2014, ఆదివారం

“సింహేంద్రమధ్యమ రాగం” లో ఘంటసాల పండించిన భక్తి, కరుణ, వీర భావరసరంగ తరంగాలు

గర్భస్థశిశువైనా, డోలాగర్భంలోని పాపాయైనా, గర్భగుడిలోని  దేవుడైనా అతని గానమాధురికి అందరూ పరవశులే. భామప్రీతి-ప్రేమగీతి, శోకభావం-లోకజీవం, రక్తివాదం-భక్తినాదం ఏభావానికైనా ఆయన పలికితే ప్రాణం. “రావే నా చెలియా” అనగా ఆమె పరవశించవలసిందే, “రారా కృష్ణయ్య” అని ఆలపించగా కృష్ణుడు నడచిరావలసిందే. ఏభావాల సృష్టికి, ఏ స్వరం, ఏ స్థాయిలో, ఎలా పలకాలో, ఎలా పలికించాలో తెలిసిన స్వరభావరసజ్ఞుడు ఘంటసాల.

     శాస్త్రీయ సంగీతచక్రవర్తిగా ఎందరినో ఒప్పించాలా? లేక, లలిత సంగీత సార్వభౌమునిగా అందరీనీ మెప్పించాలా అన్న ద్వంద్వం ఆయన మనోలోకంలో ఒకప్పుడు కలిగియుండవచ్చు. “పాటకు పల్లవి ప్రాణం” అంటూ శాస్త్రీయ సంగీత పట్టభద్రుడైనా, జీవిత సమరమే ప్రధానమైన ఆ తొలిరోజుల్లో “పాడనా! ప్రభూ పాడనా!” అంటూ ఆయన అంతరంగం నినదిస్తే, “పాడుతా తీయగా చల్లగా” అంటూ జనుల మెప్పును సంపాదించే విధానం ఆనాటి ప్రాస్తావికం. అంత్యదశలో భగవద్గీతాగానమే ఆయన 'హంసగీత' కావడం తన అంతర్భావాలను వెల్లడిస్తుంది. అయినప్పటికీ తనకు వచ్చిన అవకాశాలలోనే గాయకుడిగా మరియు స్వరకర్తగా ఆయన సంగీతంలో చేసిన అన్వేషణోపేతమైన గతులూ, సంగతులూ, స్వర-రస-భావ త్రైగుణ్యనిర్ణయాధారితమై ఆయన సృజించిన అపూర్వ బాణీలు, సముచిత శాస్త్రీయరాగప్రయోగాలతో కర్ణపుటాలనుండి లోనికి దిగి, హృదయాంతరాళాలలో ఒదిగి కలకాలం నిలిచే జనప్రియత గడించిన పాటలను పాడిన ప్రతిభచే ఘంటసాల మన భావసంగీత త్రిమూర్తులలో సర్వదా, సర్వథా ఆద్యుడే. విశేషించి సింహేంద్రమధ్యమ రాగంలో ఘంటసాల ఆలపించిన అపురూపమైన పాటలను, పద్యాలను, శ్రవణ ఖండికలను సింహావలోకనం చేస్తూ వేమరు పర్యాయములు నెమరువేసుకోవడం ఒక రసానుభవం.
     పద్యగాయన విధాన సార్వభౌమత్వము ఆయనదే. తెనాలి రామకృష్ణకవి రాయలను శ్లాఘించిన 'మత్తేభవిక్రీడిత’ నిబద్ధమైన ఈ పద్యాన్ని వినండి.
 కలనన్ తావక (తెనాలి రామకృష్ణ)

"కలనన్ తావక ఖడ్గ ఖండిత రిపుక్ష్మాభర్త మార్తాండ మం 
డల భేదంబొనరించి యేగునెడ తన్మధ్యంబునన్ హార కుం 
డల కేయూర కిరీట భూషితుని శ్రీ నారాయణుంగాంచి లో 
గలగంబారుతునేగె నీవయనుశంకన్ కృష్ణరాయాధిపా!!"
     ఘంటసాల పద్యగానంలో కవితావాచన గాంభీర్యం, క్లిష్టమైన పదాల అర్థాలు వికసించేలా పాడిన తీరు, "నారాయణుంగాంచి" అను చోట తార స్థాయిలో గమక సంచారం ఆనాటి ఆయనలోని త్రిస్థాయి గాత్ర మాధుర్యం నేటికీ ఇతరులకు అనితరసాధ్యమే.  ఆ మత్త-ఇభ-విక్రీడితాన్ని సమర్ధవంతంగా నిర్వహించింది, ఘంటసాలకు సింహేంద్రమధ్యమ రాగంపై నున్న పట్టు, ఆ రాగ సర్వస్వాన్నీ ఆకళింపు చేసుకొన్న అకార గమకవర్షం అతి హర్షణీయం. ఇది శ్లోకాంతంలో గోచరిస్తుంది.  సింహాచల క్షేత్ర మహిమ చిత్రానికి ఘంటసాల పాడిన ఈ సీసపద్యం భక్తిరసభరితమైన సహృదయ హృద్య నైవేద్యం. 
 భక్త శిఖామణి (శ్రీ సింహాచల క్షేత్ర మహిమ)
     కల్యాణి, కానడ రాగాలవలె పూర్ణ స్థాయిలో సింహేంద్రమధ్యమ రాగాన్ని గానం చేసే అవకాశాలు లేకపోయినా, ఒక సందర్భంలో ఘంటసాల ఈ రాగంలో ఒక మంచి పాటకు బాణీ కట్టి ఆలపించారు. పౌరాణిక చిత్రాలకే శాస్త్రీయ రాగాలు సరిపోతాయి అన్న అభిప్రాయాన్ని మార్చి, ఒక సామాజిక చిత్రంలో సింహేంద్రమధ్యమ రాగాన్ని శాశ్వతీకరించారు. అదే 'టైగర్ రాముడు' చిత్రం కోసం తన సంగీత సారధ్యం లోనే పాడిన పాట 'పాహి దయానిధే'. శుద్ధ శాస్త్రీయ పద్ధతిలో స్వరకల్పన జేసి పాడిన ఈ పాట సింహేంద్రమధ్యమ రాగానికి మంచి నిదర్శనం. ఈ చిత్రంలో నాయకుడు సందర్భవశమై పాప కార్యాలకు లోబడి, తుదకు పశ్చాత్తాపద్రవిత హృదయంతో దైవానికి శరణనే సమర్పణాభావం చూపించడం ఈ పాటలోని ఆంతర్యం. సింహేంద్రమధ్యమ స్వరాల ద్వారా ఆ భావాన్ని కలుగజేసే ఈ పాటను ఒక సంగీత కృతి స్థాయికి చేర్చారు మాస్టారు. 

హే! దయానిధే (టైగర్ రాముడు)
     కొన్ని చలనచిత్రాలు సామాన్యశ్రేణిలో ఉన్నా, అందులోని పాటలు అసామాన్యంగా ఉంటాయి. ఈ కోవకు చెందిన డబ్బింగ్ చిత్రాలు మనకు కొన్ని మంచిపాటలను తెచ్చిపెట్టాయి.  అలాంటిదే సింహేద్రమధ్యమరాగంలో మాస్టారు పాడిన ఈ పాట “ఓంకారమై ధ్వనించు నాదం”. తమిళంలో సినిమాపాటల గాయన విధానానికి (ఆశ్చర్యసూచకంగా కొన్నిచోట్ల పాటను ఆపివేయడం, చతురశ్రగతి ఆదితాళంలో వైవిధ్యంకోసం పదాలను త్రిశ్రగతిలో నాటకీయతతో ఇమిడించిడం) అనుగుణంగా, అంటే ఆ ప్రాదేశిక భాష ఉచ్చరించే తీరుకి, పెదవుల కదలికలకు పొందిక కుదిరేలా ఉన్నది మాస్టారి గానం. సహజత్వానికి కొంచెం దూరమనిపించినా, మాస్టారు ఈరాగంలో పాడిన మరోపాట లేదు కాబట్టి ఇక్కడ వినిపించడమైనది. పాటయొక్క రాగసంచారం, ఆకాలంనాటి చిన్నప్ప, త్యాగరాజ భాగవతార్, శీర్కాళి గోవిందరాజన్ గాయన పద్ధతిని జ్ఞప్తికి తెచ్చినా, ఘంటసాల గానంలో భక్తి, వీర, అద్భుత రసస్పర్శ కనిపించకపోదు.
ఓంకారమై ధ్వనించు(తలవంచని వీరుడు)

     తెలుగులో సింహేంద్రమధ్యమ రాగాధారితమైన సినిమా పాటలు చాల అరుదనే చెప్పాలి. రాగమాలికలకూ శ్లోక-పద్యగాయనానికి ఈరాగం పరిణామకారిగా ఉంటుంది. "మహాకవి కాళిదాసు" చిత్రంలో శాకుంతల నాటక సన్నివేశంలో దుష్యంతుడు (ఏ.ఎన్.ఆర్) పలికే 'పౌరవ సురక్షితాశ్రమవనము జేరి' అనే పద్యం వింటే ఈ రాగం క్షణంలో ఎలా రసానుభూతిని కలగజేయునో స్ఫురిస్తుంది. “ఎవడువాడు” అని వీరరసం ప్రవేశించి, “అబలులైన సపత్నికన్యాజనమ్మునిటుల” అంటూ దయ మరియు కరుణ రసాలను పలికించి, ఇరవై సెకనుల పద్యంలో భావరసావిష్కరణచేసిన ప్రతిభ ఆయనకే చెల్లు. పద్యభావం ఇంచుమించు కుపిత దుష్యంతుని పరాక్రమయుతమైన మాటలు, ఆశ్రమ పరిసరములలో చెల్లని భీషణ ప్రతిజ్ఞకాదు. వీరరసంలోనూ ఒక నయాన్ని సంయమనాన్ని సూచించే విధంగా పద్యగానం ఉండడం ఒక విశేషం.
పౌరవ సురక్షితా (మహాకవి కాళిదాసు)

     ప్రతిజ్ఞబూనుట, వీరావేశ భావప్రకటనలాంటి సందర్భానికి సింహేంద్రమధ్యమరాగం పెట్టింది పేరు. ఉదాహరణకు “శ్రీకృష్ణరాయబారం” చిత్రంలోని అర్జునుని ప్రతిజ్ఞసంధర్భం. ఇక్కడి సింహేంద్రమధ్యమం వీరరసప్రధానమై ఆవేశపూరితమైన ఆలాపన. మాస్టారు ఆలపించిన ఈ ధీరవీరవిహారాన్ని వినండి.  
ఆర్ణవ సప్తకంబు (శ్రీకృష్ణ రాయబారం)

     “శ్రీరామాంజనేయ యుద్ధ” అను కన్నడ చిత్రంలో ఆంజనేయుని పద్యం “ముక్తిధామ శ్రీరామన” మరియు రహస్యం చిత్రంలో స్వరకల్పనచేసి ఆలపించిన ఉత్పలమాల “నాదు సమస్త శక్తులును” రెండూ ప్రతిజ్ఞాపద్యాలే. మొదటి పద్యం భక్తితోనిండిన ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ప్రకటిస్తే, రెండవది రాజసాహంకార పూరితమైయున్న భావాన్ని కలుగజేసే విధానం గాయకుని పాత్ర గుణ సన్నివేశాంశధారణాప్రతిభ గమనీయం.
ముక్తిధామ (శ్రీ రామాంజనేయ యుద్ధ -కన్నడ)
నాదు సమస్త శక్తులును (రహస్యం)
     “శ్రీకాళహస్తీశ్వరమాహాత్మ్యం” చిత్రంలో కన్నప్పజేయు భక్తినివేదన “స్వామీ చంచలమైన చిత్తమిదే” (శార్దూలవిక్రీడిత వృత్తము), ఒక భక్తుని సర్వ సమర్పణాభావం ఆర్ద్రతతో నిండిపొంగే స్వరాభిషేకం. ఘంటసాల గళం అత్యంత ఉత్కృష్టదశలోనున్న రోజుల్లో వెలుబడిన ఈ పద్యం సింహేంద్రమధ్యమరాగానికి ఉత్తమ నిదర్శనం. స్వరాలు సోపానమార్గంలో కొనసాగి “చీకాకై నశియించెన్” అన్నతారస్థాయిసంచారం, చివరిలోని అకారతరంగవాహిని, గుండెలను కరగించే ఆ స్వరనిర్ఝరిణీ నిరాకారుడైన కాళహస్తీశ్వరుణ్ణి సాకారప్రకటన గావిస్తుంది.
స్వామీ చంచలమైన (కాళహస్తి మహత్మ్యం)
     
అలాగే "పాండురంగ మహాత్మ్యం" లో పాప పశ్చాత్తాప తప్తహృదయుడైన పుండరీకుని ఆవేదన “ఏపాదసీమ” రామకృష్ణకవి విరచిత సీసపద్యగానం శోక, కరుణారసముల ఆటపట్టు. వినగావినగా అది విలాపమా, ఆలాపనా, ఆవేదనా అనే సంవేదనలోనే మనస్సు నిలిచి ద్రవిస్తుంది. హృదయం ద్రవించే నేపథ్యగాయనం ఆ గానానికి తగిన అద్భుత నటన అందరికి తెలిసిన సినిమాప్రక్రియ. ఐతే ఘంటసాల గానంలో ఆ పాత్రకు నటనాస్వరూపం శ్రవ్యంగా మొదటే సృష్టించబడి, ఆ పద్యసందర్భానికి నటించడమంటే ఘంటసాల గానరూపంలో చూపిన భావాలకు అభినంయించి చూపడమా లేక తన నటనాప్రతిభను పాత్రలోప్రవేశబెట్టి పాటకు పెదవులు కదలించడమా అనే సమస్య నటునకు లేకపోలేదు. ఆయన గానానికి సరిజోడుగా నటించడమే నటులకు ఒక ఉత్తేజకశక్తిగా ఉండేదన్న అంశాన్ని ప్రముఖులెందరో పేర్కొన్నారు. ఈ పద్యగానంలో పశ్చాత్తాప-శోక-కరుణారసాలు కలిగించే ఆర్ద్రత అనుభవవేద్యమే. అది రాగస్వరాలను ఆకళింపుజేసుకొన్న ప్రతిభేకదా.
ఏ పాదసీమ (పాండురంగ మహాత్మ్యం)

     ప్రసిద్ధమైన తన భగవద్గీత గాయనంలో ఘంటసాల,  రెండు శ్లోకాలను సింహేంద్రమధ్యమ రాగంలో ఆలపించారు. (అనాదిత్వాన్...యథాప్రకాశయత్యేకః). దీనికి మునుపే ఆయన “శ్రీకృష్ణగారడి” చిత్రానికై మూడు భగవద్గీతాశ్లోకాలను పాడారు. ఆ చిత్రం కన్నడం మరియు తెలుగు భాషలలో నిర్మించబడింది. బహుశ సంగీత దర్శకత్వంవహించింది పెండ్యాల. ఆ మూడుశ్లోకాలలో ఒకటి “వాయుర్యమోగ్నిః వరుణః శశాంకః” సింహేంద్రమధ్య రాగనిబద్ధమే.
అనాదిత్వాన్ (భగవద్గీత)
వాయుర్యమోగ్ని (శ్రీ కృష్ణ గారడి)

సింహేంద్రమధ్యమం సుప్రసిద్ధ రసాత్మకమైన రాగం. 57వ మేళకర్త.  వేంకటముఖి సంప్రదాయంలో రాగనామం సుమద్యుతి. స్వరస్థానాలు:  షఢ్జమ పంచమాలతో చతురశ్రుతి రిషభం, సాధారణ గాంధారం, ప్రతిమధ్యమ, శుద్ధదైవతం మరియు కాకలీయ నిషాదం. శ్రవణ మాత్రమున శాంత, కరుణ, భక్తి రసాలను మనస్సున నెలకొల్పే రాగమిది. శాస్త్రీయ సంగీత పద్ధతిలో రాగం తానం పల్లవికి, రాగమాలికలకూ, విస్తృతత్వానికి త్రిస్థాయి గానానికి మంచి అవకాశమున్న రాగం. చిన్న శ్లోకమైననూ, విళంబకాల దీర్ఘమైన కీర్తననైననూ రాణింపజేసే రాగమిది. ఒక్క నిషాదస్వర వ్యత్యాసమాత్రానషణ్ముఖప్రియరాగానికి తోబుట్టువంటిది. పంచమ స్వర గ్రహభేదక్రియలో మాయామాళవగౌళ మరియు ధైవతాన్ని గ్రహముచేయగా రసికప్రియరాగాలు వచ్చును. ప్రసిద్ధమైన త్యాగరాజకృతి “నతజనపరిపాల ఘనా” ఈరాగంలో సమకూర్చబడినదే.  “నీదు చరణములే” “రామ రామ” కృతులూ సుప్రసిద్ధమే. మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ ఈ రాగంలో రచించిన ’మరకత సింహాసన నరసింహ’ బహు సుశ్రావ్యమైన కృతి.

     రాగమాలికల పాటలలోనూ, రాగమాలికగా పాడిన పద్యాలలోనూ సింహేంద్రమధ్యమ రాగం బాగా ఇమిడి ప్రత్యేక భావాలను స్ఫురించడం గమనీయం.  “చిన్నిపాపలూ కడసారి చెప్పుచుంటి “(లవకుశ), భక్తజయదేవ చిత్రంలోని ’ప్రళయపయోధిజలే’ అష్టపదియొక్క చరణం ’తవకర కమలవరే’ ఈ రాగంలోనిదే. సీతారామకల్యాణం చిత్రంలో ఘంటసాల ఆలపించిన సీస పద్యం "దానవకులవైరి" ఐదురాగాలో సాగి అందులో నాల్గవ పాదం సింహేంద్రమధ్యమం. గాలిపెంచల ఆ ఒక్కపద్యాన్ని మోహన, ఖరహరప్రియి, కేదారగౌళ, సింహేంద్రమద్యమ, శ్రీ రాగాలలో సమకూర్చారు.   దీనికి సమ ఉజ్జీగా భక్తరఘునాథ్ చిత్రంలో “అదిగో జగన్నాథుడు” అనే సీసపద్యాన్ని, తన స్వీయ బాణితో మాస్టారు  కెదారగౌళ, కానడ, సింహేద్రమధ్యమ, మోహన మరియు కాపి రాగాలలో పాడినది అలనాటి రాగమాలిక పద్యవిశేషం.

విన్నపము

ఘంటసాల మాస్టారి పాటలు, పద్యాలు, శ్లోకాల సాహిత్యాన్ని సేకరించి అభిమానులందరికి అందించాలనే చిన్న తాపత్రయం ఈ 'ఘంటసాల" బ్లాగు ఉద్దేశం. ఏవైనా పొరపాట్లు దొర్లి వుంటే ఆయా పోస్టుల దిగువన గాని, లేదా ఇ-లేఖ ద్వారా గాని తెలియజేయగలరు. నా ఇ-లేఖ చిరునామా: suryvulimiri@gmail.com

మాస్టారు పాడిన నేరు చిత్రాలు

చి- అంతస్తులు -1965 చి-అందం కోసం పందెం-1971 చి-అగ్గి బరాటా-1966 చి-అత్తా ఒకింటి కోడలే-1958 చి-అనగాఅనగా ఒక రాజు (డబ్బింగ్)-1959 చి-అన్నపూర్ణ-1960 చి-అప్పుచేసి పప్పుకూడు-1959 చి-అమరశిల్పి జక్కన్న-1964 చి-అమాయకుడు-1968 చి-ఆడ పెత్తనం-1958 చి-ఆత్మగౌరవం-1966 చి-ఆనందనిలయం-1971 చి-ఆప్తమిత్రులు-1963 చి-ఆరాధన-1962 చి-ఆస్తిపరులు-1966 చి-ఆహుతి-1950 చి-ఇద్దరు పెళ్ళాలు-1954 చి-ఇద్దరు మిత్రులు-1961 చి-ఇద్దరు మిత్రులు-1962 చి-ఉమాసుందరి-1956 చి-ఉయ్యాల జంపాల-1965 చి-ఉషాపరిణయం-1961 చి-ఋష్యశృంగ-1961 చి-ఏకవీర-1969 చి-కనకదుర్గ పూజా మహిమ-1960 చి-కన్నకొడుకు-1973 చి-కన్యాశుల్కం-1955 చి-కలసివుంటే కలదుసుఖం-1961 చి-కాళహస్తి మహత్మ్యం-1954 చి-కీలుగుఱ్ఱం-1949 చి-కుంకుమ రేఖ-1960 చి-కులగౌరవం-1972 చి-కృష్ణ ప్రేమ-1961 చి-కృష్ణ లీలలు-1959 చి-కృష్ణప్రేమ-1961 చి-కోటీశ్వరుడు-1970 చి-గంగా గౌరీ సంవాదము-1958 చి-గాంధారి గర్వభంగం-1959 చి-గాలిమేడలు-1962 చి-గుండమ్మకథ-1962 చి-గుణసుందరి కథ-1949 చి-గులేబకావళి కథ-1962 చి-గృహప్రవేశము-1946 చి-గృహలక్ష్మి-1967 చి-చండీరాణి-1953 చి-చంద్రహారం-1954 చి-చంద్రహాస-1965 చి-చరణదాసి-1956 చి-చింతామణి-1956 చి-చిట్టి తమ్ముడు-1962 చి-చెంచు లక్ష్మి-1958 చి-జగదేకవీరుని కథ-1961 చి-జయం మనదే-1956 చి-జయభేరి-1959 చి-జయసింహ-1955 చి-జరిగిన కథ-1969 చి-జీవన తరంగాలు-1973 చి-జైజవాన్‌-1970 చి-టైగర్ రాముడు-1962 చి-టౌన్‌ బస్-1957 చి-డా.ఆనంద్-1966 చి-తలవంచని వీరుడు-1957 చి-తెనాలి రామకృష్ణ-1956 చి-తేనె మనసులు-1965 చి-తోడికోడళ్ళు-1957 చి-దశావతారములు-1962 చి-దీపావళి-1960 చి-దేవకన్య-1968 చి-దేవత-1965 చి-దేవదాసు-1953 చి-దేవాంతకుడు-1960 చి-దేశద్రోహులు-1964 చి-దొంగనోట్లు (డబ్బింగ్)-1964 చి-దొరికితే దొంగలు చి-ద్రోహి-1948 చి-ధర్మదాత-1970 చి-ధర్మాంగద-1949 చి-నమ్మినబంటు-1960 చి-నర్తనశాల-1963 చి-నలదమయంతి-1957 చి-నవగ్రహపూజా మహిమ-1964 చి-నిర్దోషి-1951 చి-నిర్దోషి-1967 చి-పరమానందయ్య శిష్యుల కథ-1966 చి-పరోపకారం-1953 చి-పల్నాటి యుద్ధం-1947 చి-పల్నాటి యుద్ధం-1966 చి-పల్లెటూరి పిల్ల-1950 చి-పల్లెటూరు-1952 చి-పవిత్ర బంధం-1971 చి-పవిత్ర హృదయాలు-1971 చి-పసుపు కుంకుమ-1955 చి-పాండవ వనవాసం-1965 చి-పాండురంగ మహత్మ్యం-1957 చి-పాతాళ భైరవి-1951 చి-పిచ్చి పుల్లయ్య-1953 చి-పిడుగు రాముడు-1966 చి-పూజాఫలం-1964 చి-పెండ్లి పిలుపు-1961 చి-పెద్ద మనుషులు-1954 చి-పెళ్ళి కాని పిల్లలు-1961 చి-పెళ్ళి చేసి చూడు-1952 చి-పెళ్ళి సందడి-1959 చి-పెళ్ళినాటి ప్రమాణాలు-1958 చి-పేదరాశి పెద్దమ్మ కథ-1968 చి-పొట్టి ప్లీడరు-1966 చి-ప్రపంచం-1950 చి-ప్రమీలార్జునీయం-1965 చి-ప్రాయశ్చిత్తం-1962 చి-ప్రియురాలు-1952 చి-ప్రేమ నగర్-1971 చి-ప్రేమ-1952 చి-బంగారు గాజులు-1968 చి-బండ రాముడు-1959 చి-బందిపోటు-1963 చి-బడి పంతులు-1972 చి-బభ్రువాహన-1964 చి-బలే బావ-1957 చి-బాలనాగమ్మ-1959 చి-బాలభారతం-1972 చి-బాలరాజు కథ-1970 చి-బాలరాజు-1948 చి-బాలసన్యాసమ్మ కథ-1956 చి-బావమరదళ్ళు-1961 చి-బికారి రాముడు-1961 చి-బొబ్బిలి యుద్ధం-1964 చి-బ్రతుకుతెరువు-1953 చి-భక్త అంబరీష-1959 చి-భక్త జయదేవ-1961 చి-భక్త తుకారాం-1973 చి-భక్త రఘునాథ్-1960 చి-భక్త రామదాసు-1964 చి-భక్త శబరి-1960 చి-భట్టి విక్రమార్క-1960 చి-భలే అమ్మాయిలు-1957 చి-భాగ్యదేవత-1959 చి-భాగ్యరేఖ-1957 చి-భాగ్యవంతులు (డబ్బింగ్)-1962 చి-భామా విజయం-1967 చి-భీమాంజనేయ యుద్ధం-1966 చి-భీష్మ-1962 చి-భూకైలాస్-1958 చి-భూలోకంలో యమలోకం-1966 చి-మంచి మనసుకు మంచి రోజులు-1958 చి-మంచిరోజులు వచ్చాయి-1972 చి-మదన మంజరి-1961 చి-మనదేశం-1949 చి-మనుషులు-మమతలు-1965 చి-మరపురాని కథ-1967 చి-మర్మయోగి-1964 చి-మల్లీశ్వరి-1951 చి-మహాకవి కాళిదాదు-1960 చి-మహామంత్రి తిమ్మరుసు-1962 చి-మాయాబజార్-1957 చి-మూగ మనసులు-1964 చి-మోహినీ భస్మాసుర-1966 చి-యశొద కృష్ణ-1975 చి-యోగి వేమన-1947 చి-రంగుల రాట్నం-1967 చి-రక్త సిందూరం-1967 చి-రక్షరేఖ-1949 చి-రణభేరి-1968 చి-రత్నగిరి రహస్యం (డబ్బింగ్)-1957 చి-రహస్యం-1967 చి-రాజ మకుటం-1960 చి-రాజకోట రహస్యం-1971 చి-రాజు పేద-1954 చి-రాము-1968 చి-రుణానుబంధం-1960 చి-రేణుకాదేవి మహాత్మ్యం-1960 చి-రోజులు మారాయి-1955 చి-లక్ష్మమ్మ-1950 చి-లక్ష్మీ కటాక్షం-1970 చి-లవకుశ-1963 చి-వదినగారి గాజులు-1955 చి-వరుడు కావాలి-1957 చి-వాగ్దానం-1961 చి-వారసత్వం-1964 చి-వాల్మీకి-1963 చి-విచిత్ర కుటుంబం-1969 చి-విచిత్ర కుటుంబం-1969. పా-పి.సుశీల తో చి-విజయం మనదే-1970 చి-వినాయక చవితి-1957 చి-విమల-1960 చి-విష్ణుమాయ-1963 చి-వీర కంకణం-1957 చి-వీరఖడ్గము-1958 చి-వీరాంజనేయ-1968 చి-వెలుగు నీడలు-1961 చి-శకుంతల-1966 చి-శభాష్ రాజా-1961 చి-శభాష్ రాముడు-1959 చి-శాంతి నివాసం-1960 చి-శోభ-1958 చి-శ్రీ గౌరీ మహత్మ్యం-1956 చి-శ్రీ వల్లీ కల్యాణం (డ)-1962 చి-శ్రీ వేంకటేశ్వర వైభవం-1971 చి-శ్రీ సత్యనారాయణ మహత్యం-1964 చి-శ్రీ సింహాచలక్షేత్ర మహిమ-1965 చి-శ్రీకాకుళ ఆంధ్రమహావిష్ణువు కథ-1966 చి-శ్రీకృష్ణ కుచేల-1961 చి-శ్రీకృష్ణ తులాభారం-1966 చి-శ్రీకృష్ణ పాండవీయం-1966 చి-శ్రీకృష్ణ విజయం-1971 చి-శ్రీకృష్ణమాయ-1958 చి-శ్రీకృష్ణార్జున యుద్ధం-1963 చి-శ్రీరామభక్త హనుమాన్ (డబ్బింగ్)-1958 చి-శ్రీవేంకటేశ్వర మహత్మ్యం-1960 చి-శ్రీవేంకటేశ్వర వైభవం-1971 చి-షావుకారు-1950 చి-సంతానం-1955 చి-సంపూర్ణ రామాయణం-1972 చి-సంసారం-1950 చి-సతీ అనసూయ-1957 చి-సతీ సక్కుబాయి-1965 చి-సతీ సులోచన-1961 చి-సత్య హరిశ్చంద్ర-1965 చి-సప్తస్వరాలు-1969 చి-సరస్వతీ శపథం-1967 చి-సర్వర్ సుందరం-1966 చి-సారంగధర-1957 చి-సాహసవీరుడు-1956 (డబ్బింగ్) చి-సీతారామ కల్యాణం-1961 చి-సుమంగళి-1965 చి-స్వప్న సుందరి-1950 చి-స్వర్గసీమ-1945 చి-స్వర్ణ మంజరి-1962 చి-హరిశ్చంద్ర-1956

సహగాయనీ గాయకులు

గా-ఎ.పి.కోమల తో (3) గా-ఎం.వి.రాజమ్మ తో (1) గా-ఎల్.ఆర్.ఈశ్వరి తో (1) గా-ఎస్.జానకి తో (4) గా-గానసరస్వతి తో (1) గా-గోపాలరత్నం తో (1) గా-ఘంటసాల (72) గా-ఘంటసాల-బృందం (3) గా-జమునారాణి తో (2) గా-జి.వరలక్ష్మి తో (1) గా-జిక్కీ తో (4) గా-జిక్కీ-బాలసరస్వతి తో (1) గా-జిక్కీతో (5) గా-పలువురి తో (1) గా-పి.కన్నాంబ తో (1) గా-పి.బి.శ్రీనివాస్ తో (3) గా-పి.భానుమతి తో (9) గా-పి.లీల తో (18) గా-పి.లీలతో (2) గా-పి.సుశీల తో (46) గా-పి.సుశీల-బృందంతో (2) గా-పిఠాపురం తో (1) గా-బాలసరస్వతి తో (3) గా-బృందం తో (35) గా-బృందంతో (1) గా-బెంగుళూరు లత తో (1) గా-బెజవాడ రాజరత్నం తో (2) గా-భానుమతి-పిఠాపురం తో (1) గా-మాధవపెద్ది తో (2) గా-రాధాజయలక్ష్మి తో (2) గా-రేణుక తో (1) గా-లతా మంగేష్కర్ తో (1) గా-వి.జె.వర్మతో (1) గా-వి.సరళ తో (2) గా-శరావతి తో (1) గా-శోభారాణితో (2) గా-శ్రీదేవి తో (1) గా-సరోజిని తో (1) గా-సి.కృష్ణవేణి తో (2) గా-సుందరమ్మ తో (1)

మాస్టారి పాటల సంగీత దర్శకులు

సం-అద్దేపల్లి సం-అశ్వత్థామ సం-అశ్వద్ధామ సం-ఆదినారాయణ రావు సం-ఆర్.గోవర్ధనం సం-ఆర్.సుదర్శనం-ఆర్.గోవర్ధనం సం-ఎం.రంగారావు సం-ఎల్.మల్లేశ్వరరావు సం-ఎస్.పి.కోదండపాణి సం-ఓగిరాల సం-ఓగిరాల-అద్దేపల్లి సం-ఓగిరాల-టి.వి.రాజు సం-గాలి పెంచల సం-ఘంటసాల సం-జె.వి.రాఘవులు సం-జోసెఫ్-విజయాకృష్ణమూర్తి సం-టి.ఎం.ఇబ్రహీం సం-టి.చలపతిరావు సం-టి.జి.లింగప్ప సం-టి.వి.రాజు సం-నాగయ్య-తదితరులు సం-పామర్తి సం-పామర్తి-సుధీర్ ఫడ్కే సం-పి.శ్రీనివాస్ సం-పెండ్యాల సం-బాలాంత్రపు సం-బి.శంకర్ సం-మణి-పూర్ణానంద సం-మల్లేశ్వరరావు సం-మాస్టర్ వేణు సం-ముగ్గురు దర్శకులు సం-రాజన్‌-నాగేంద్ర సం-రాజు-లింగప్ప సం-రామనాథన్‌ సం-విజయా కృష్ణమూర్తి సం-విశ్వనాథన్‌-రామ్మూర్తి సం-వై.రంగారావు సం-సర్దార్ మల్లిక్ - పామర్తి సం-సాలూరు సం-సాలూరు-గోపాలం సం-సుదర్శనం-గోవర్ధనం సం-సుబ్బయ్యనాయుడు సం-సుబ్బరామన్‌ సం-సుబ్బురామన్ సం-సుసర్ల సం-హనుమంతరావు సం-MSV-రామ్మూర్తి-పామర్తి

మాస్టారి పాటల రచయితలు

ర-0 ర-అనిశెట్టి ర-అనిసెట్టి ర-ఆత్రేయ ర-ఆదినారాయణ రావు ర-ఆరుద్ర ర-ఉషశ్రీ ర-ఎ.వేణుగోపాల్ ర-కాళిదాసు ర-కాళ్ళకూరి ర-కొసరాజు ర-గబ్బిట ర-గోపాలరాయ శర్మ ర-ఘంటసాల ర-జంపన ర-జయదేవకవి ర-జాషువా ర-జి.కృష్ణమూర్తి ర-తాండ్ర ర-తాపీ ధర్మారావు ర-తిక్కన ర-తిరుపతివెంకటకవులు ర-తోలేటి ర-దాశరథి ర-దాశరధి ర-దీక్షితార్ ర-దేవులపల్లి ర-నార్ల చిరంజీవి ర-పరశురామ్‌ ర-పాలగుమ్మి పద్మరాజు ర-పింగళి ర-బమ్మెర పోతన ర-బమ్మెఱ పోతన ర-బాలాంత్రపు ర-బైరాగి ర-భాగవతం ర-భావనారాయణ ర-భుజంగరాయ శర్మ ర-మల్లాది ర-ముద్దుకృష్ణ ర-రాజశ్రీ ర-రామదాసు ర-రావులపర్తి ర-రావూరి ర-వారణాసి ర-విజికె చారి ర-వీటూరి ర-వేణు ర-వేములపల్లి ర-శ్రీశ్రీ ర-సదాశివ బ్రహ్మం ర-సముద్రాల జూ. ర-సముద్రాల సీ. ర-సి.నా.రె. ర-సినారె ర-సుంకర-వాసిరెడ్డి ర-సుబ్బారావు రచన-దాశరధి రచన-దేవులపల్లి రచన-పానుగంటి రచన-పింగళి రచన-బలిజేపల్లి