20, ఆగస్టు 2013, మంగళవారం

మూర్తీభవించిన శాస్త్రీయ సంగీత నైపుణ్యం - భావరాగతాళయోగ కల్యాణం - ఘంటసాల అపురూప సృష్టి “గిరిజాకల్యాణం”



సునిశిత హాస్యం, సుమనోల్లాసకరమైన లాస్యం తొణికిసలాడిన, సంగీత రసఙ్ఞులు అవశ్యం గుర్తుంచు కొనవలసిన చిత్రం లలితా శివజ్యోతి వారి రహస్యం. సంగీత తృష్ణగల వారికి స్వరనిష్ణాతుడైన సంగీత జలనిధి ఘంటసాల అందించిన, మల్లాది రామకృష్ణ శాస్త్రి కలం నుండి జాలువారిన చిత్ర అంతర్నాటకం, ముగ్ధ మనోహరమైన కూచిపూడి భాగవతుల యక్షగాన దృశ్య, శ్రవణ కావ్యం గిరిజా కల్యాణం. తెరకెక్కించిన చక్కని కథాచిత్రానికి స్వరసమిధలు సమీకరించి, భావ భాస్వరాన్ని ప్రజ్వలింపజేసి, రసానికొక రాగం అన్నట్టు చర్విత చర్వణమైన రాగతోరణాలతో గిరిజా కల్యాణ మంటపాన్ని అలంకరించి, చరణాలకు ప్రాణం పోసి అద్వితీయమైన రసరాగ యజ్ఞాన్ని చేసిన అనన్యసామాన్యుడు ఘంటసాల. ఇది గానార్ణవుడైన ఘంటసాల అధ్బుత రస సృష్టి, రాగాల కుంభవృష్టి. ఈ గాన యఙ్ఞంలో మాస్టారితోబాటు పాలుపంచుకున్నది పి.సుశీల, లీల, కోమల, వైదేహి, పద్మ, మల్లిక్ మరియు మాధవపెద్ది. ఈ రాగమాలికలను అధ్బుతంగా క్రోడీకరించి, విపులంగా విశ్లేషించి రాగశాలలో రసవత్తరంగా రచించిన ఘనత చంద్ర మౌళి గారిదైతే, అరుదైన ఈ గానఖండికను చిత్తశుద్ధితో కూడిన ధ్వనిశుద్ధితో అందరికీ శ్రవణానందకరంగా అందించిన ఘనత శ్రీనివాస మూర్తి గారిది. ఇక ఈ వీనుల విందును రాగశాలలో ఆస్వాదిద్దామా!

గిరిజాకల్యాణం - కూచిపూడి నాట్యరూపకం
కూచిపూడి నృత్యం ప్రాచీనమైన సంగీత, సాహిత్య, నాట్య సమాహార కళ. కూచిపూడికి ధనంజయుని దశరూపకంలో పేర్కొనిన వీధినాటక లక్షణముల సంస్పర్శ గలదు. కూచిపూడి భాగవత మేళ సంప్రదాయ ప్రక్రియ వేరుగా కనిపించినా యక్షగాన లక్షణాలు లేకపోలేదు. “యక్షగానం”  కర్ణాటక సంగీతము దేశ్య సంగీతంపై ఆధిపత్యాన్నిసాధించిసంగీత నృత్య ప్రధానమై రూపు దాల్చిన ఒక  ప్రభేదం. చంద్రపభా పురాణమనే ప్రాచీన కన్నడ గ్రంథంలో (క్రీ.. 1150) “యక్ష సంగీతప్రసక్తియున్నది.

కృష్ణ లీలావిలాస ప్రసంగాలను రాగరసవత్తరంగా, వాద్యమేళములతో పాడదగువాడు భాగవతుడు. కూచిపూడి భాగవతులు కోవకు చెందినవారు. ఆది స్తుతిపరాకు నుండి అంతిమ మంగళము వరకు క్రమంగా వివిధ రాగాలలో పాడుతూ, వచనములను గమకిస్తూ ప్రదర్శిస్తాడు సూత్రధారుడైన గానముఖపూజ్యుడుభాగవతుడు”. సక్రమమైన శాస్త్రీయ రాగసంయోజనమే ఈ దృశ్యరూపకముల రంజకత్వ రహస్యం. పాటలు పద్యాలనే వ్యక్తిత్వానికి  రాగము దేహమై, గానానికి తోడుగా వాద్యముల నేపథ్యంతో, అర్థభావాలు జీవమై, రసమే ఆత్మముగా జేయగలిగే భావవ్యక్తిత్వ సమాధి నిర్వాహకుడే భాగవతుడు. నవరసాలూ, రసప్రభేదాలు, త్రిగుణాల హిత మిత సమ్మిశ్రణ పరిణామమే ఉత్తమ ప్రసంగముల యొక్క ప్రముఖ లక్షణం.

కథాసారం
సతీవియోగంతో తపోనిష్ఠలోనున్న శివుని వలచిన పార్వతి ఆతని సేవలోనుండగా, తారకాసుర సంహారం జరుగుటకు, శివపుత్ర జననం కొఱకు అతని వివాహం అవశ్యమని, ఇంద్రాదేశితుడైన మన్మథుడు పుష్పబాణాలు వేసి శంభునికి తపోభంగము గావిస్తాడు. చర్యకు ఉగ్రుడైన రుద్రుడు కణకణలాడే నిప్పులు నిండిన తన మూడవ కనురెప్పను విప్పగా కోపాగ్నిలో అసమశరుడు భస్మమై, శివానుగ్రహంతోనే పునర్జీవితుడవుతాడు. శివుడు అలనాటి తన లలనయైన గిరిరాజసుతను (పూర్వం దాక్షాయణి రూపంలో అగ్నిప్రవేశంచేసిన) పరిణయమాడునదే గిరిజా కల్యాణ ఇతివృత్తం.

సంగీతం - సంగతులు 
జానపదీయ, శాస్త్రీయ రూపాలలో కొన్ని గంటలు లేక రేయంతా సాగే యక్షగాన ప్రక్రియలను సినిమాలలో కొన్ని నిమిషాలు చూపించటం ఒక సాహసంఅలనాటి సినిమాలలో హరికథలూ, బుఱ్ఱకథలూ, నాట్య-నాటికలు సాందర్భికంగా ఉన్నా యక్షగాన రూపకాలు అరుదనే చెప్పవచ్చు. అందులో రహస్యంసినిమాలోని గిరిజాకల్యాణ ప్రసంగంచలనచిత్ర గాన చరిత్రలో ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని పొంది, శుద్ధ శాస్త్రీయ సంగీతాధారితమై  రంజకత్వాన్ని, రససిద్ధిని నిరంతరం కలుగజేస్తూఉండడం సర్వవిదితమే. ఘంటసాల  సినిమా సంగీతదర్శక యాత్రాపథంలో ఆద్యుజ్వలతోరణం లవకుశ”. అంతిమ తోరణం రహస్యంఅని మనం చెప్పుకోవచ్చును. ఈ రెండుసినిమాలనూ లలితాశివజ్యోతివారు నిర్మించడం మరియు ఉభయచిత్రాలకూ ఘంటసాల సంగీత నిర్దేశకత్వం వహించడం ఒక్కవిశేషం. ఈ రెండు చిత్రాలకు ఘంటసాల సమకూర్చిన సంగీతం, ఆయన స్వరవిజ్ఞతకు, భావ-నాద సంస్ఫురణమునకు తార్కాణం.  శాస్త్రీయ సంగీత శివశిరోధార్యమైన  గానగంగను సామాన్యుకు కూరసానుభవాన్నికలిగించేలా ఇలకు దింపిన  భావగాన భగీరథుడు ఘంటసాల.

సామాన్యంగా సినిమా సంగీతంలో శుద్ధశాస్త్ర్రీయ సంగీతాన్ని వాడుట చాలా అరుదు. “త్యాగయ్య” సినిమాలో సరళంగా త్యాగరా కీర్తనలు అందించిన సంగీతఙ్ఞులైన నాగయ్యగారి పైనే విమర్శలొచ్చాయిఈ పాట ఈ రాగనిద్ధమని చెప్పడానికి వీలులేకుండ అన్యస్వరాలు మేళవించి మాధుర్యతకు ప్రాధాన్యతనిచ్చిన పలువురు సంగీతదర్శకులు ఖ్యాతి గడించారు.  ఘంటసాల చలనచిత్ర రంగంలో సంగీతప్రవేశంచేసిన రోజుల్లో శాస్త్రీయసంగీతానికి ఉన్నపరిస్థితి అది. 

ఘంటసాల – శాస్త్రీయ సంగీతం 
శాస్త్రీయ సంగీత వైదుష్యముతో విజయనగర సంగీతకళాశాలలో పట్టభద్రుడై, శుద్ధ శాస్త్ర్రీయసంగీతాన్నే అభ్యసించిన ఘంటసాల,  పారంపరిక సంగీత విజ్ఞతగల నాగయ్యగారిని ఆకర్షించడం సహజమే.  ఆదిలో ఘంటసాల పూర్ణప్రమాణంలో సంగీత కఛేరీలు చేస్తుండేవారు. ఆ ధ్వనిని వినే భాగ్యం మనకు కలగలేదు. ఆయన చేసిన ఆకాశవాణి మరియు దూరదర్శన్ కచేరీలు ఈ నాడు మనకు అలభ్యం. పరిస్థితులవల్ల, జీవన నిర్వహణ కోసం సినిమారంగానికి వేంచేసి, ఆయనలోని శుద్ధ శాస్త్రీయ సంగీతం పూర్ణస్థాయిలో వెలుబడ్డానికి అవకాశాలు లేకపోయాయి. నిర్మాతగా వున్న స్వేచ్ఛాబలంతో భానుమతిగారు పట్టుదలతో తన అన్ని సినిమాలలోను కనీసం ఒక్క త్యాగరాజకీర్తనైనా పాడి తన శాస్త్ర్రీయ సంగీత నైపుణ్యాన్ని చూపారు. ఘంటసాల పాడిన శివశంకరి, మదిశారదాదేవి మందిరమే, దేవి శ్రీదేవి, రాజ మహారాజ  లాంటి పాటలు శుధ్ధ శాస్త్రీయబాణిలో కూర్చబడినను, పూర్ణప్రమాణంలో ఆయనలోని శాస్త్రీయసంగీత ప్రతిభ వెలువడే అవకాశం రాలేదు. ఈ లోటు ఆయనకు ఎంతటి బాధను కలిగించిందో ఊహించగలము. ఆ కొరత “గిరిజాకల్యాణం” తీర్చింది. చిత్తూరు సుబ్రహ్మణ్య పిళ్ళైలాంటి విజ్ఞుల మెప్పు పొందింది. రహస్యం సినిమాకు పూర్వమే మాస్టారు తన కఛేరీలలో “గిరిజాకళ్యాణం”  పాడేవారు. 

గిరిజా కళ్యాణం – సంగీతం 
సంపూర్ణ కర్ణాటక శాస్త్రీయరాగాలను సలక్షణంగా, ఏ అన్యస్వర ప్రయోగాలూ మార్పులూలేక స్వరకల్పనచేసి, బహుసంఖ్యమైన రాగాలను వాడి, పాడిన “గిరిజాకళ్యాణ” ప్రబంధం ఒక అపురూపమైన సృష్టి. ఘంటసాల, గిరిజాకళ్యాణ గానానికి వాడిన రాగాల సంఖ్య పదునైదు. ఇన్నిరాగాలుగల ఒక్కసంగీతభాగం చాలా అరుదనే చెప్పాలి.

యక్షగానం, వీధి నాటకం, తరంగాలు, నాటకాల్లాంటి ప్రక్రియలలో చాలా తక్కువ రాగాలే వాడేవారు. ఆ రాగాలలో ప్రముఖంగా నాట, ఆనంద భైరవి, శంకరాభరణం, కాంభోజి, ఖరహరప్రియ మరియు తోడిరాగాలను పేర్కొనవచ్చు. గిరిజాకళ్యాణంలో స్వరబద్ధమైన పదునైదు రాగాలలో ఇంచుమించు అన్నిరాగాలూ జన్యరాగాలే. రంజకత్వసాధనకు మేళకర్త రాగాలను వదలి (తనకు అతి ప్రియమైన కళ్యాణిరాగమునూ విడచి) ఘంటసాల ప్రయోగించినవన్నీ జన్యరాగాలే. అవి శంకరాభరణ జన్యములైన హంసధ్వని, అఠాణా మరియు సామ; హరికాంభోజి జన్యములైన కాంభోజి, కేదారగౌళ, శహన, మధ్యమావతి; హనుమత్తోడి జన్యమైన హిందోళం; వాచస్పతి జన్యమైన సరస్వతి; మాయామాళవగౌళ జన్యమైన సావేరి; ఖరహరప్రియ జన్యములైన రీతిగౌళ, ఆనందభైరవి; సూర్యకాంతం జన్యమైన వసంత; చలనాట జన్యమైన నాట మరియు ప్రారంభలో తనకు ప్రియమైన హంసానంది.  ఈ రాగాలలో శుద్ధ – చతుశ్రుతి రిషభములూ, సాధారణ-అంతర గాంధారాలూ, శుద్ధ-ప్రతి మధ్యమాలూ, శుద్ధ-చతుశ్రుతి దైవతాలూ, కాకలి-కైశికి నిషాదాలూ మేళవించి సర్వస్వరరసపాకాన్ని కుదించి తన గళామృత స్పర్శతో అందించారు మాస్టారు. 

ఈ రాగాల లక్షణాలనూ, ఆయా రాగాధారిత గీతాలనూ ప్రస్తుతించడం క్లిష్టం గనుక, గిరిజాకళ్యాణ రాగప్రయోగసూచికలో రాగాల స్థూలపరిచయాన్ని ఇక్కడ చూడగలరు. 

“గిరిజా కళ్యాణం”  పాఠాంతరాలు, ఇతివృత్తం 
మహామహులు మల్లాది రామకృష్ణశాస్త్రిగారు మరియు మహాగాయకుడు ఘంటసాల “గిరిజాకల్యాణానికి” దేహప్రాణాలు. మల్లాదిగారి మాటల బంగారుపూవులకు జోడైనది ఘంటసాల గాన పరిమళం. మల్లాదిగారు సినిమాకోసం రాసినది కాకపోయినా, లలిత కళల విలువ తెలియు సరసులు పదింబదిగ పరవశులై అవధరించదగినదైనది.  ఆ భామార్పిత వామభాగుని కల్యాణ ప్రస్తుతియైన  ఈ రాగ-భావ-తాళ యోగ వైవిధ్య భరిత నాట్యరూపకం ఏ సినిమాపాటకూ లేని ఖ్యాతి, చరిత్ర, మెప్పులు గడించింది. మల్లాదిగారు ఉషాకల్యాణం అనే సినిమాకోసం ఈ గిరిజాకల్యాణ ప్రబంధాన్ని రాసి, ఆ చిత్రనిర్మాణం ఆగిపోగా జ్యోతి మాసపత్రికలో ప్రచురించబడినదని  మరొకచోట చదివినట్టు నాకు జ్ఞాపకం.

ఈ ప్రసంగ సాహిత్యానికి మూడురకాల పాఠములు కలవు. 1. జ్యోతి-ఆగష్ట్ 1963 సంచిక మరియు “కేళీ గోపాలం” పేరుతో కనిపించే నృత్యరూపక భాగమైన “ పార్వతీకళ్యాణం” 2. ఘంటసాలగారు జగద్గురు శ్రీ కంచి కామకోటి పీఠాధిపతుల పాదసన్నిధిని హైదరబాదు నల్లకుంటలో గల శంకరమఠంలో గానంచేసినది, 3. “రహస్యం” సినిమాలోనిది. ఈ వ్యాసంలో, ఘంటసాల హైదరాబాదు శంకరమఠంలో గానంచేసిన పాఠాన్నే ఎంపికచేసి, అందులో విడిపోయిన ఖండికలను “రహస్యం”లోని  వివిధగాయకులు పాడిన “గిరిజాకల్యాణం” సాహిత్యభాగాలనూ సూచించడమైనది.

1. మల్లాదిగారి కేళీ గోపాలం లోని కథా సందర్భం శ్రీకృష్ణచరిత్రాంశం. కృష్ణ పౌతృడైన అనిరుద్ధుని బాణాసుర పుత్రిక ఉషాబాల స్వాప్నిక వివాహంలో వరించింది.  తన చెలికత్తె చిత్రలేఖ, శాంభవీ విద్యాబలంతో ద్వారకలో సుఖనిద్రలోనున్న అనిరుద్ధుని ఆమె, ఉషాబాలయొక్క పడకింటికి చేర్చింది. ఈ సల్లాపము తెలిసిన బాణాసురుడి కోపానికి అనిరుద్ధుడు నాగపాశబద్ధుడైనాడు. తన మనుమని మామని మాయతో మందలించనెంచి, యాదవసైన్యముతో శ్రీకృష్ణుడు భాగవత వేశాలతో  శోణపురం చేరతాడు. కోటగుమ్మం కాపు ఈశ్వరుడు. ఈ భాగవతులు పార్వతీ పరమేశ్వరుల సాక్షాత్ సన్నిధిలో నాట్యాభినయనాల ప్రదర్శించినది “గిరిజాకల్యాణం”. ఇది మల్లాదిగారి రచనయొక్క ఇతివృత్తం.  మల్లాది రచించిన ఈ యక్షగానం 1963లో అచ్చైనట్టు మనకు తెలుస్తుంది. అందులోని పాటల చరణములు, వచనములు, పాట శకలాలకూ వారే రాగనిర్దేశనం చేసినారు. మల్లాదిగారు తమ కృతిలో సూచించిన (స్వరప్రస్తార వివరములు లేక) రాగాలు ఇవి. 

వరదాభయ లీలామయ – లేలిహాన మణివలయా (శంకరాభరణం) [గిరిజాకల్యాణం లో ఈ పాటలేదు]; ఉమామహేశ్వర ప్రసాదలబ్ధజీవన (హంసధ్వని); మిముదీవించి మీవీటనిలచి (మధ్యమావతి) (గిరిజాకల్యాణం లో ఈ పాటలేదు);  రావో, లోలలోల (కాంభోజి); చెలువారు మోమున (అఠాణా); పోయిరా శిరీశ కోమలా (కేదార గౌళ); తగదిది తగదిది ..దరువు (వసంత); ఈశుని దాసుని జేతువ (రీతిగౌళ); కానిపనీ మదన (శహన); చిలుక తత్తడి రౌత (సరస్వతి); సామగ సాగమ సాధారా (హిందోళం); విరులన్ నిను పూజసేయగా (నాద నామక్రియ); కరుణన్ గిరిరాజ కన్యకన్ (కన్నడ); అంబా అని అసమశరుడు (సామ); బిడియపడి భీష్మించి (సౌరాష్ట్ర)

ఘంటసాల, మల్లాది వారి రాగసూచనలు గౌరవించి ఆయా రాగాలలోనే  “గిరిజా కల్యాణానికి” స్వరకల్పన చేశారు. ఆద్యంతాలలో “ఉమామహేశ్వర ప్రసాదలబ్ధజీవన” వచనాలకు, హంసధ్వనిని విడచి నాటరాగం మరియు “బిడియపడి భీష్మించి” అను ఖండగతి పద్యాలకు సౌరాష్ట్ర రాగానికి బదులుగా మధ్యమావతిరాగం వాడిన తీరు శాస్త్రీయ సంప్రదాయాన్నివన్నెకట్టిన మార్పులే. "విరులన్ నిను పూజసేయగా" అను పద్యానికి మల్లాదిగారు సూచించిన నాదనామక్రియకు బదులుగా, రతీవిలాపసందర్భోచితముగా “సావేరి” రాగాన్ని సమకూర్చినది సమంజసమే.

2. హైదరాబాదు శంకరమఠం 1959లో వ్యవస్థించబడింది. బహుశ 1963లో ఆ ప్రాంగణానికి వేంచేసిన కంచికామకోటి పీఠాధిపతుల సన్నిధిలో ఉపవిష్టులై ఘంటసాల వేంకటేశ్వరరావుగారు సహకళాకారులైన తిరుపతి రాఘవులు, పట్రాయని సంగీతరావు (హార్మోనియం) మరియు లలిత్ ప్రసాద్ (తబలా) సహకారంతో “గిరిజా కళ్యాణ యక్షగానం” ఆలపించగా హైదరాబాదు ఆకాశవాణి కేంద్రంవారు ధ్వనిముద్రణ చేశారు. ఇందులో మనకు స్త్రీ గళం వినిపించదు. సాంకేతిక ప్రమాదాల వల్లనో మరియే కారణంగానో ఘంటసాల గానంలో “చిలుక తత్తడిరౌత”, “ఇవె కైమోడ్పులు”, “అంబాయని అసమశరుడు”, ఈ మూడు ఖండికలు లేవు. ఆదిలోని “నతపోషణ హిత భాషణ” మల్లాదిగారి రచనలో లేదు. “ జయజయజయ నటరాజ” పల్లవిగా ఘంటసాల స్వరకల్పన చేసిన కన్నడ చిత్రం “గిరిజా కల్యాణ” మరియు “వాల్మీకి” చిత్రంలో వినిపిస్తుంది.

అందులోనూ రేడియో ప్రసారంలోని శబ్ద తరంగాలు అన్యధ్వనులతో ధ్వని ప్రకటన గుణబద్ధంగా లేదు. ఫ్రాన్స్ దేశంలో సిక్స్ సిగ్మా పరిణితునిగా పని చేస్తున్నఘంటసాల అభిమానియైన శ్రీ ఎం.ఆర్.శ్రీనివాసమూర్తిగారు, కొన్ని ధ్వనితరంగ విశ్లేషణ పరికరాల సహాయంతో ఆద్యంతంగా అన్యధ్యనులను తొలగించి ఆకాశవాణి ప్రసారం చేసిన  “గిరిజా కల్యాణాన్ని” శుద్ధీకరించి ఉపకరించారు. ఆనాటి  గానాన్నిశుద్ధరూపంలోసంపాదించి మీ అందరితో ఇక్కడ అందిస్తున్నది చాల ఆనందకరమైన సంగతి. 

నతపోషణ-హితభాషణుడైన ఆ పరమహంసుని “హంసానంది”లో ప్రార్థిస్తూ, శివపార్వతులిర్వురినీ (నమశ్శివాభ్యాం నవయౌవనాభ్యాం) ఒకే శ్లోకంలో కాళిదాసు స్తుతిస్తే, ఘంటసాల ఒకే శ్లోకాన్ని రెండు రాగాల్లో, అనగా  ‘ఆనంధభైరవి’ లో ప్రారంభించి ‘నాట’ రాగంలో ముగించిన తీరు ఒక నూతన ప్రయాగం. అలాగే “అరిందమా ఉమామనా”  పాడినపుడు శివస్తుతికి హంసధ్వని, అమ్మవారిస్తుతికి ఆనందభైరవి రాగాలను ఒకే పాటలో ఇమిడించడం అర్థగర్భితమైన బాణికట్టు. వివిధ దేవతలను మేలుకొలిపే ‘పరాకులలో’ నాటరాగం యొక్క షట్శృతి రిషభాన్ని ఉద్దీపించిన తీరు జాగృతికారకం. ప్రేక్షకులను ప్రస్తుతించే అవధరించరయ్యాఆదితాళ నిబద్ధమైన మధ్యమావతిలో ససరి నినిస పపని మమప రిమపని (లలిత కళల విలువ తెలియు రసికులు) మరీసనిప రిసానిపమ రిమపని (పదింపదిగ పరవశులై...)” అను సర్వలఘువిన్యాస  త్రిశ్ర-చతురశ్ర-షణ్మాత్రా లయ విశేషగతి సంగీత సాహిత్యాల పొందికను సాధించిన తీరు మనోహరం.  “రా..వో, రా...వో” పల్లవికి కట్టిన సాంప్రదాయిక కాంభోజి రాగ సంగతులుగాని, “లోలలోల (మంద్రం)..రాజాలలామ (తారస్థాయి)” రెండునూ కలిపినతీరు.. “చెలువారు మోమున....వయ్యారినడలా బాలా ఎక్కడికే” అని అధికారయుక్తంగా చెలులు ప్రశ్నించడానికి, “సనిరిసదా.." అఠాణ రాగ ప్రయోగం, ‘తగదిది’ దరువులో, “తగదిది తగదిది తగదిదీ” అను (నిరోధ సూచకధ్వని) సాహిత్యానికి, “తకధిమి తకఝణు, తకధిమీ” అనునది లయప్రక్రియ కాగా “ససనిద, నినిదమ, నిదమగా” వసంత రాగ స్వరసంయోజనంలో (వసంతమాసము మన్మథుకి ప్రియమేగదా) మన్మథుని సామర్థ్యమూ, ఆత్మవిశ్వాస భావాలూ అద్భుతముగా ప్రకటింపబడినవి. ఇలా మరెన్నో విశేషాలను పేర్కొనవచ్చు.

గిరిజా కల్యాణం ఆడియో మూలం: AIR

Remastered by Sri Srinivasa Murthy (France)
(Link to audio file) Remastered 
(Thanks to M.R.Chandra Mowly garu for providing the audio link in the archives)

ఇది సంవాదాత్మక, సంగీత నాట్యప్రధాన నృత్యరూపకంగా “రహస్యం” చిత్రంలో కూర్చబడినది. కూచిపూడి సంప్రదాయాంశములైన  సూత్రధారుని “పరాకు” రూపములోని ఇష్టదేవతాప్రార్థన, చూడ విచ్చేసిన రసికుల ప్రశంస, కథాంశ ప్రస్తుతి, ముఖ్యపాత్ర ప్రవేశం ఇవన్నీ “గిరిజాకల్యాణం” లో కనిపిస్తాయి. రహస్యం చిత్రంలోని గిరిజాకల్యాణం విడియో ఇక్కడ చూడగలరు.
 (గిరిజాకళ్యాణం – 1వ భాగం) 

 (గిరిజాకళ్యాణం – 2వ భాగం) 
(Thanks to Sri Vasantha Madhava for providing the video links in You Tube)
రాగం:


హంసానంది;      తాళం: రూపకం 

నతపోషణ హిత భాషణ ధృతచారుతురంగా

మతభేద పతిత మానవ మద సంతత భంగా

భావరాగ తాళయోగ భామార్పిత వామభాగ

అమర వినుత పాద యుగళ దేవదేవ సాంబశివ

జయ జయ జయ నటరాజ రజత శైలరాజా.
రాగం:నాట (ఆదిశంకర కృత ఉమామహేశ్వర స్తుతి)

నమశ్శివాభ్యాం నవయౌవనాభ్యాం

పరస్పరాశ్లిష్ట వపుర్ధరాభ్యాం

నగేంద్రకన్యా నవచేతనాభ్యాం

నమో నమశ్శంకర పార్వతిభ్యాం 
రాగం: హంసధ్వని   తాళం: రూపకం

అరిందమా, ఉమామనా, నగజార్ధశరీరా:సాహో పరమేశ్వరా! సాహో, పరమేశ్వరా! సాహో! 
రాగం: ఆనందభైరవి     తాళం: రూపకం

సుమలాలిత మలయానిల లోల పూర్ణ కుంతలా

పురసూధన వరవర్ణిని బాహులేయ జననీ

సాహో! పరమేశ్వరీ, సాహో!

అంబా పరాకు, దేవీ పరాకు

మమ్మేలు మా శారదాంబా, పరాకు  (తాళం: మిశ్రగతి: తకిట+తకధిమి రాగం: నాట)

బహుపరాక్! బహుపరాక్! (ధిమిత దిమితక దిమితధీం.. అను కొనుగోలు)(ఈ భాగం చిత్రసంగీతంలో మాత్రమే ఉన్నది)
వచనం: (నాటరాగం) ఉమామహేశ్వర ప్రసాద లబ్ధపూర్ణ జీవనా, గజాననా, 

బహుపరాక్! బహుపరాక్! బహుపరాక్! బహుపరాక్!

చండ భుజాదండ దోధూయమాన వైరిగణా! షడాననా!

బహుపరాక్! బహుపరాక్! బహుపరాక్! బహుపరాక్! 
రాగం:నాట తాళం:  ఆది (త్రిశ్ర నడక) 

మంగళాద్రి నారసింహ బహుపరాక్! బహుపరాక్!

బంగరుతల్లి కనక దుర్గ బహుపరాక్! బహుపరాక్!

కృష్ణాతీర కూచనపూడినిలయా గోపాలదేవ, బహుపరాక్!(త్రిశ్రగతి) (ఆలాపన)

(కుచేలపురి..కూచెన్నపురి) కూచిపూడిగ్రామానికి చుట్టుపక్కనున్న మంగళగిరి నరసింహస్వామి, బెజవాడ కనకదుర్గ, కృష్ణాతీరంలోని కూచిపూడిగ్రామస్వామి గోపాలుడు ఈదేవుళ్ళకే ఆదిలోని ప్రార్థన. 
రాగం: మధ్యమావతి;          తాళం: ఆది (త్రిశ్ర నడక)

అవధరించరయ్యా, విద్యల నాదరించరయ్యా!

లలిత కళల విలువ తెలియు సరసులు (తకిట తకిట తకిట తకిట తకధిమ – సర్వలఘు పదముల సొగసు గమనీయం) పదింపదిగ పరవశులై...

అవధరించరయ్యా విద్యల నాదరించరయ్యా...-2

ఈశునిమ్రోల..., హిమగిరిబాల... 

ఈశునిమ్రోల, హిమగిరిబాల కన్నెతనము ధన్యమైన గాధ

అవధరించరయ్యా విద్యల నాదరించరయ్యా..-2

కణకణలాఢే తామసాన కాముని రూపము బాపి, ఆ కోపి

కాకలు తీరి కను తెరచి, తను తెలిసి

తన లలనను పరిణయమైన ప్రబంధము

అవధరించరయ్యా విద్యల నాదరించరయ్యా

లలిత కళల విలువ తెలియు సరసులు పదింపదిగ పరవశులై...

అవధరించరయ్యా విద్యల నాదరించరయ్యా...
వచనం:  రాగం: కాంభోజి

పరమేశ్వరుని సేవలకై బయలువెడలిన పార్వతి దేవికి చెలిమికత్తెలు స్వాగతము పల్కిన విధంబెట్టిదనినా... 
రాగం:కాంభోజి;     తాళం: రూపకం

రావో! రావో! లోలలోల లోలంబాలక, రావో!

లోకోన్నత మహోన్నతుని తనయా, మేనాకుమారి

రాజసలోచన! రాజాలలామ, రావో! రావో! రావో! లోలలోల లోలంబాలక, రావో!
వచనం: (రాగం: అఠాణ) అలా, వయ్యారంగా చేరవచ్చిన ఉమా బాలతో.. చెలిమికెత్తెలు, చెలిమి బలిమిని, ఆ మీనలోచని భావ మెరుంగు తీరు ఎట్టిదనినా...ఆ
రాగం: అఠాణ;    తాళం: మిశ్రచాపు

చెలువారు మోమున లేలేత నగవుల

కలహంస గమనాన కలికీ ఎక్కడికే? | చెలువారు|

మానస సరసిని మణిపద్మదళముల

రాణించు అల రాజహంస సన్నిధికే

(మానస సరోవరరాజహంస పద ప్రయోగంతో గమనీయమైన వేదాంత స్పర్శ)

వావిలి పూవుల మాలలు గైచేసి

వయ్యారి నడల బాలా, ఎక్కడికే?.. వయ్యారి నడల బాలా ఎక్కడికే

కన్నార నన్నేల కైలాస నిలయాన

కొలువైన అలదేవ దేవు సన్నిధికే


వచనం: (రాగం: కేదార గౌళ) అప్పుడా నెచ్చెలులు మెచ్చి అవుదలలూచిన వారై... ఉమాబాలను సాగనంపేరెట్టులనగా...
రాగం:  కేదార;   తాళం: రూపకం

పోయిరా శిరీష కోమలా! బాలాలలామ, పోయిరా: మరాళ గామిని   ||పోయిరా||

బెదురులేక బిడియపడక, చేరబోయి, సేవలు చేసె

వకుళదామమున స్వామిని వశంవరునిగా చేకొన

పోయిరా, అరాళ కుంతళా, ఐదువరాల; పోయిరా అరాళ కుంతలా 

వచనం: (రాగం: వసంతం) అంత, మన్మథుండరుదెంచి  పార్వతినుద్దేశించి పలుకు తెరంబెట్టిదనినా..ఆ...
రాగం: వసంత;   తాళం: ఆది

తగదిది తగదిది తగదిది ధరణీధర వరసుకుమారీ, తగదిది

అండగా మదనుడుండగా, మన విరిశరములపదనుండగా

నినుబోలిన సురపావని తానై వరునరయగబోవలెనా.. ఆ..ఆ.ఆ    ||తగదిది||

కోరినవాడెవడైన, ఎంతటి ఘనుడైనా

కోలనేయనా, సరసనుకూల నేయనా

కనుగొనల ననమొనల గాసిజేసి నీ దాసుజేయనా ?
వచనం: (రాగం: రీతిగౌళ)  ఔరా; అప్పుడా ఉమాబాల పలికె ప్రతివచన మేమనగా...(రీతిగౌళ రాగాలాపనకు తోడుగా. శ్రీ సంగీతరావుగారు)
రాగం: రీతిగౌళ;   తాళం: ఆది

ఈశుని దాసుని చేతువా! అపసద! అపచారము కాదా.. ఆ...ఆ.. ఆ.

కోలల కూలెడు అలసుడు కాడు ఆది దేవుడే అతడు

సేవలు చేసి ప్రసన్నుని చేయ నా స్వామినన్నేలునోయి, నీసాయమే వలదోయీ!

ఈశుని దాసుని చేతువా! అపసద! అపచారము కాదా.. ఆ...ఆ.. ఆ
వచనం: (రాగం: శహన) అని ఉమాబాల ప్రతివచనము తెలిపి వెడలిపోగా, చెలిమికత్తెలు మన్మథునితో పల్కిన విధంబెట్టిదనినా... (శహన రాగాలాపన.. )
రాగం:శహన;  తాళం: ఆది

కాని పని మదనా! అది నీచేత కాని పని మదనా!

అహంకరింతువ హరుని జయింతువ అదినీచేతకానిపని మదనా

కాని పని మదనా! అది నీచేత కాని పని మదనా!

అహంకరింతువ హరుని జయింతువ అదినీచేతకానిపని మదనా...

(కాని పని...చేయకూడని పని మరియు చేతకానిపని అని రెండర్థాల ప్రయోగం)

చిలుక తత్తడి రౌత ఎందుకీ హుంకరింత? వినకపోతివా ఇంతటితో .. వినకపోతివా ఇంతటితో

నీ విరి శరముల పని సరి! సింగిణి పనిసరి! తేజీపని సరి! చిగిరికి నీపని సరి మదనా! (ఈ ఖండిక ఘంటసాల గానంలో లేదు. రహస్యం చిత్రగీతంలొ వినగలము)
వచనం: (రాగం: సరస్వతి) హూంకరించి మన్మథుడు ముందుకు సాగిపోవ, చెలిమికత్తెలు...ఆలాపన (రాగం: సరస్వతి)

(ఇక్కడ మనకు ఘంటసాల ఆలపించిన కేదారగౌళ రాగం వినిపిస్తుంది. ఈరాగంలోనే ఆయన “చిలుక తత్తడి రౌత, ఎందుకీ హుంకరింత” పాడియుంటారు. అది ఏకారణంవల్లనో ఆకాశవాణి ధ్వనిముద్రణంలో లేదు. ఉన్నట్టుండి హిందోళరాగంలోని “సామగ సాగమ సాధార” ఆదిశబ్దలోపంతో జోడింపబడినది గమనించవచ్చును.)
రాగం:హిందోళం;     తాళం: ఆది

సామగ సాగమ సాధారా! శారద నీరద సాకారా!

ధీనా ధీనా ధీసారా!.. సామగ సాగమ సాధారా!

(సామగ=సామగానానికి;  సాగమ =ఆగమములుకు ఆధారమైనవాడు. ధీసార= బుద్ధికి సారభూతుడైనవాడు)

ఇవె కైమోడ్పులు ఇవె సరి జోతలు వినుతులివే అరవిందోజ్వలా

ఇదె వకుళాంజలి మహనీయా, ఇదె హృదయాంజలి ఈశా, మహేశా!

సామగ సాగమ సాధారా

(ఇక్కడ పాట పూర్తిగా లేదు.. ఈ భాగం శంకరమఠ గానంలో విడిపోయింది, చిత్రగీతంలో పి.సుశీల పాడగా వినగలరు)

ఈ విధముగా ఉమాబాల స్రోత్రము చేసిన పిమ్మట: అయ్యతిరాజు పార్వతి ననుగ్రహించు నిమిత్తము, మన్మథుండు సుమశరములు వేయగా, తపోభంగము చెందిన ఈశ్వరుండు ప్రళయ రుద్రుండై తాండవము సేయ, పరమ శివుడు తన చిచ్చర కంటన్ చూచినంత, ’అంబా, అంబా!’ యని సుమశరుండు అగ్నిజ్వాలకు ఆహుతియైనంత...

ఆ... (హిందోళ రాగాలాపనలో ఘంటసాల వైభవించిన అకార స్వర ప్రస్తార విహార రసశాంతీకరణ పరిణామం ఎదతీగలను కదిలిస్తుంది)
వచనం: (రాగం: సావేరి)  నిజప్రాణేశ్వరుని గోల్పోయిన రతీదేవి గద్గద కంఠియై విలపించిన విధంబెట్టిదనినా...ఆ..

విరులన్ నిను పూజసేయగా విధిగా నిన్నొక గేస్తుజేయగా

దొరకొన్నరసావతారు చిచ్చరకంటన్ పరిమార్తువా ప్రభూ..

కరుణన్ గిరిరాజ కన్యకన్ సతిగా తాము పరిగ్రహింపగా

మరుడే పునరూపున వర్ధిలుగా రతి మాంగల్యము రక్షసేయవా

ప్రభూ, ప్రభూ ! పరిభిక్షప్రభూ

(గేస్తు= గృహస్తుడు); “విరులన్ నిను పూజసేయగా” చంపకమాలావృత్తం, అర్థసౌలభ్యంకొరకు ఛందోనియమాలు కొద్దిగా శిథిలమైనట్టున్నది.

అంబాయని అసమశరుడు నను పిలిచెను వినవో

జనకుడవై ఆదరణగ తనయునిగా జేకొనవో

మనమె నీ మననమై, తనువే నీ ధ్యానమై

నీభావన లీనమైన గిరిబాల నేలవో.. 

శరణం భవ! శరణం భవ! శరణం భవ స్వామిన్

పరిపాలయ పరిపాలయ పరిపాలయ మాం స్వామిన్ ..(ఈ శకలం ఘంటసాలగాన ఖండికలో లేదు).
వచనం: (రాగం: మధ్యమావతి)

అప్పుడా పరమేశ్వరుండు పార్వతీదేవి ప్రార్థన నాలకించి రతి మాంగల్యమ్ముననుగ్రహించి,  గిరిబాలను పరిణయమాడెనంత...

బిడియపడి భీష్మించి పెండ్లికొడుకైనట్టి జగమేలు తండ్రికి జయమంగళం

విరులచే వరునిచే కరము చేకొనచేయు జగమేలు తల్లికి జయమంగళం

కూచన్న పూడి భాగవతుల సేవలందు దేవదేవా, 

శ్రీ వేణుగోపాలా, జయమంగళం..., త్రైలోక్యమందార, శుభమంగళం!

త్రైలోక్యమందార, శుభమంగళం.

గిరిజా కల్యాణం రూపకంలో మాస్టారు ఉపయోగించిన రాగాల వివరాలు ఇతర ఉదాహరణలు


(“గిరిజాకల్యాణం” గురించిన  కొన్ని వివరాలను శ్రీ భమిడిపాటి రామగోపాలం గారు, “నూటపదహార్లు” అనే సంగీత విలువల ఔన్నత్యం ఆధారంగా ఎంచిన పాటల వివరాల పుస్తకంలో రసవత్తరంగా సమకూర్చారు. కృతజ్ఞతతో అందులోని కొన్ని అంశాలు ఇక్కడ ఉద్ధరింప బడినవి)

We are thankful to Sri M.R.Seenivasa Murty. Here are some technical details of what was done to remaster the master's music.There was intermittent speed variation (especially at the cuts) and the speed was calibrated to match C Shruti which is the constant singing pitch of Ghantasala. There was low level noise and it was subdued, keeping the echo part. A thorough cleaning was done for all frequencies below 100 Hz. In the C shruti 'sa' is at 261.63 Hz, so cleaning up to 100 Hz will retain even the lower 'ma' and notes below that may be inaudible.  More effort was put to fine-tune both vocal and tabla sounds.  This was enhanced both by equalization to bring more bass (6 dB) which improves the quality. One can now listen the tabla rhythm on lower octave too.  The audio on both L and R was balanced creating a virtual stereo. All other instruments (clarinet, harmonium) and vocal support is left as it is.Tambura shruti (C scale) of pa-Sa-sa and ma-Sa-Sa-sa was infused and normalised. The audio saved at 256 kbps for better audio performance for playing it in a music system.

విన్నపము

ఘంటసాల మాస్టారి పాటలు, పద్యాలు, శ్లోకాల సాహిత్యాన్ని సేకరించి అభిమానులందరికి అందించాలనే చిన్న తాపత్రయం ఈ 'ఘంటసాల" బ్లాగు ఉద్దేశం. ఏవైనా పొరపాట్లు దొర్లి వుంటే ఆయా పోస్టుల దిగువన గాని, లేదా ఇ-లేఖ ద్వారా గాని తెలియజేయగలరు. నా ఇ-లేఖ చిరునామా: suryvulimiri@gmail.com

మాస్టారు పాడిన నేరు చిత్రాలు

చి- అంతస్తులు -1965 చి-అందం కోసం పందెం-1971 చి-అగ్గి బరాటా-1966 చి-అత్తా ఒకింటి కోడలే-1958 చి-అనగాఅనగా ఒక రాజు (డబ్బింగ్)-1959 చి-అన్నపూర్ణ-1960 చి-అప్పుచేసి పప్పుకూడు-1959 చి-అమరశిల్పి జక్కన్న-1964 చి-అమాయకుడు-1968 చి-ఆడ పెత్తనం-1958 చి-ఆత్మగౌరవం-1966 చి-ఆనందనిలయం-1971 చి-ఆప్తమిత్రులు-1963 చి-ఆరాధన-1962 చి-ఆస్తిపరులు-1966 చి-ఆహుతి-1950 చి-ఇద్దరు పెళ్ళాలు-1954 చి-ఇద్దరు మిత్రులు-1961 చి-ఇద్దరు మిత్రులు-1962 చి-ఉమాసుందరి-1956 చి-ఉయ్యాల జంపాల-1965 చి-ఉషాపరిణయం-1961 చి-ఋష్యశృంగ-1961 చి-ఏకవీర-1969 చి-కనకదుర్గ పూజా మహిమ-1960 చి-కన్నకొడుకు-1973 చి-కన్యాశుల్కం-1955 చి-కలసివుంటే కలదుసుఖం-1961 చి-కాళహస్తి మహత్మ్యం-1954 చి-కీలుగుఱ్ఱం-1949 చి-కుంకుమ రేఖ-1960 చి-కులగౌరవం-1972 చి-కృష్ణ ప్రేమ-1961 చి-కృష్ణ లీలలు-1959 చి-కృష్ణప్రేమ-1961 చి-కోటీశ్వరుడు-1970 చి-గంగా గౌరీ సంవాదము-1958 చి-గాంధారి గర్వభంగం-1959 చి-గాలిమేడలు-1962 చి-గుండమ్మకథ-1962 చి-గుణసుందరి కథ-1949 చి-గులేబకావళి కథ-1962 చి-గృహప్రవేశము-1946 చి-గృహలక్ష్మి-1967 చి-చండీరాణి-1953 చి-చంద్రహారం-1954 చి-చంద్రహాస-1965 చి-చరణదాసి-1956 చి-చింతామణి-1956 చి-చిట్టి తమ్ముడు-1962 చి-చెంచు లక్ష్మి-1958 చి-జగదేకవీరుని కథ-1961 చి-జయం మనదే-1956 చి-జయభేరి-1959 చి-జయసింహ-1955 చి-జరిగిన కథ-1969 చి-జీవన తరంగాలు-1973 చి-జైజవాన్‌-1970 చి-టైగర్ రాముడు-1962 చి-టౌన్‌ బస్-1957 చి-డా.ఆనంద్-1966 చి-తలవంచని వీరుడు-1957 చి-తెనాలి రామకృష్ణ-1956 చి-తేనె మనసులు-1965 చి-తోడికోడళ్ళు-1957 చి-దశావతారములు-1962 చి-దీపావళి-1960 చి-దేవకన్య-1968 చి-దేవత-1965 చి-దేవదాసు-1953 చి-దేవాంతకుడు-1960 చి-దేశద్రోహులు-1964 చి-దొంగనోట్లు (డబ్బింగ్)-1964 చి-దొరికితే దొంగలు చి-ద్రోహి-1948 చి-ధర్మదాత-1970 చి-ధర్మాంగద-1949 చి-నమ్మినబంటు-1960 చి-నర్తనశాల-1963 చి-నలదమయంతి-1957 చి-నవగ్రహపూజా మహిమ-1964 చి-నిర్దోషి-1951 చి-నిర్దోషి-1967 చి-పరమానందయ్య శిష్యుల కథ-1966 చి-పరోపకారం-1953 చి-పల్నాటి యుద్ధం-1947 చి-పల్నాటి యుద్ధం-1966 చి-పల్లెటూరి పిల్ల-1950 చి-పల్లెటూరు-1952 చి-పవిత్ర బంధం-1971 చి-పవిత్ర హృదయాలు-1971 చి-పసుపు కుంకుమ-1955 చి-పాండవ వనవాసం-1965 చి-పాండురంగ మహత్మ్యం-1957 చి-పాతాళ భైరవి-1951 చి-పిచ్చి పుల్లయ్య-1953 చి-పిడుగు రాముడు-1966 చి-పూజాఫలం-1964 చి-పెండ్లి పిలుపు-1961 చి-పెద్ద మనుషులు-1954 చి-పెళ్ళి కాని పిల్లలు-1961 చి-పెళ్ళి చేసి చూడు-1952 చి-పెళ్ళి సందడి-1959 చి-పెళ్ళినాటి ప్రమాణాలు-1958 చి-పేదరాశి పెద్దమ్మ కథ-1968 చి-పొట్టి ప్లీడరు-1966 చి-ప్రపంచం-1950 చి-ప్రమీలార్జునీయం-1965 చి-ప్రాయశ్చిత్తం-1962 చి-ప్రియురాలు-1952 చి-ప్రేమ నగర్-1971 చి-ప్రేమ-1952 చి-బంగారు గాజులు-1968 చి-బండ రాముడు-1959 చి-బందిపోటు-1963 చి-బడి పంతులు-1972 చి-బభ్రువాహన-1964 చి-బలే బావ-1957 చి-బాలనాగమ్మ-1959 చి-బాలభారతం-1972 చి-బాలరాజు కథ-1970 చి-బాలరాజు-1948 చి-బాలసన్యాసమ్మ కథ-1956 చి-బావమరదళ్ళు-1961 చి-బికారి రాముడు-1961 చి-బొబ్బిలి యుద్ధం-1964 చి-బ్రతుకుతెరువు-1953 చి-భక్త అంబరీష-1959 చి-భక్త జయదేవ-1961 చి-భక్త తుకారాం-1973 చి-భక్త రఘునాథ్-1960 చి-భక్త రామదాసు-1964 చి-భక్త శబరి-1960 చి-భట్టి విక్రమార్క-1960 చి-భలే అమ్మాయిలు-1957 చి-భాగ్యదేవత-1959 చి-భాగ్యరేఖ-1957 చి-భాగ్యవంతులు (డబ్బింగ్)-1962 చి-భామా విజయం-1967 చి-భీమాంజనేయ యుద్ధం-1966 చి-భీష్మ-1962 చి-భూకైలాస్-1958 చి-భూలోకంలో యమలోకం-1966 చి-మంచి మనసుకు మంచి రోజులు-1958 చి-మంచిరోజులు వచ్చాయి-1972 చి-మదన మంజరి-1961 చి-మనదేశం-1949 చి-మనుషులు-మమతలు-1965 చి-మరపురాని కథ-1967 చి-మర్మయోగి-1964 చి-మల్లీశ్వరి-1951 చి-మహాకవి కాళిదాదు-1960 చి-మహామంత్రి తిమ్మరుసు-1962 చి-మాయాబజార్-1957 చి-మూగ మనసులు-1964 చి-మోహినీ భస్మాసుర-1966 చి-యశొద కృష్ణ-1975 చి-యోగి వేమన-1947 చి-రంగుల రాట్నం-1967 చి-రక్త సిందూరం-1967 చి-రక్షరేఖ-1949 చి-రణభేరి-1968 చి-రత్నగిరి రహస్యం (డబ్బింగ్)-1957 చి-రహస్యం-1967 చి-రాజ మకుటం-1960 చి-రాజకోట రహస్యం-1971 చి-రాజు పేద-1954 చి-రాము-1968 చి-రుణానుబంధం-1960 చి-రేణుకాదేవి మహాత్మ్యం-1960 చి-రోజులు మారాయి-1955 చి-లక్ష్మమ్మ-1950 చి-లక్ష్మీ కటాక్షం-1970 చి-లవకుశ-1963 చి-వదినగారి గాజులు-1955 చి-వరుడు కావాలి-1957 చి-వాగ్దానం-1961 చి-వారసత్వం-1964 చి-వాల్మీకి-1963 చి-విచిత్ర కుటుంబం-1969 చి-విచిత్ర కుటుంబం-1969. పా-పి.సుశీల తో చి-విజయం మనదే-1970 చి-వినాయక చవితి-1957 చి-విమల-1960 చి-విష్ణుమాయ-1963 చి-వీర కంకణం-1957 చి-వీరఖడ్గము-1958 చి-వీరాంజనేయ-1968 చి-వెలుగు నీడలు-1961 చి-శకుంతల-1966 చి-శభాష్ రాజా-1961 చి-శభాష్ రాముడు-1959 చి-శాంతి నివాసం-1960 చి-శోభ-1958 చి-శ్రీ గౌరీ మహత్మ్యం-1956 చి-శ్రీ వల్లీ కల్యాణం (డ)-1962 చి-శ్రీ వేంకటేశ్వర వైభవం-1971 చి-శ్రీ సత్యనారాయణ మహత్యం-1964 చి-శ్రీ సింహాచలక్షేత్ర మహిమ-1965 చి-శ్రీకాకుళ ఆంధ్రమహావిష్ణువు కథ-1966 చి-శ్రీకృష్ణ కుచేల-1961 చి-శ్రీకృష్ణ తులాభారం-1966 చి-శ్రీకృష్ణ పాండవీయం-1966 చి-శ్రీకృష్ణ విజయం-1971 చి-శ్రీకృష్ణమాయ-1958 చి-శ్రీకృష్ణార్జున యుద్ధం-1963 చి-శ్రీరామభక్త హనుమాన్ (డబ్బింగ్)-1958 చి-శ్రీవేంకటేశ్వర మహత్మ్యం-1960 చి-శ్రీవేంకటేశ్వర వైభవం-1971 చి-షావుకారు-1950 చి-సంతానం-1955 చి-సంపూర్ణ రామాయణం-1972 చి-సంసారం-1950 చి-సతీ అనసూయ-1957 చి-సతీ సక్కుబాయి-1965 చి-సతీ సులోచన-1961 చి-సత్య హరిశ్చంద్ర-1965 చి-సప్తస్వరాలు-1969 చి-సరస్వతీ శపథం-1967 చి-సర్వర్ సుందరం-1966 చి-సారంగధర-1957 చి-సాహసవీరుడు-1956 (డబ్బింగ్) చి-సీతారామ కల్యాణం-1961 చి-సుమంగళి-1965 చి-స్వప్న సుందరి-1950 చి-స్వర్గసీమ-1945 చి-స్వర్ణ మంజరి-1962 చి-హరిశ్చంద్ర-1956

సహగాయనీ గాయకులు

గా-ఎ.పి.కోమల తో (3) గా-ఎం.వి.రాజమ్మ తో (1) గా-ఎల్.ఆర్.ఈశ్వరి తో (1) గా-ఎస్.జానకి తో (4) గా-గానసరస్వతి తో (1) గా-గోపాలరత్నం తో (1) గా-ఘంటసాల (72) గా-ఘంటసాల-బృందం (3) గా-జమునారాణి తో (2) గా-జి.వరలక్ష్మి తో (1) గా-జిక్కీ తో (4) గా-జిక్కీ-బాలసరస్వతి తో (1) గా-జిక్కీతో (5) గా-పలువురి తో (1) గా-పి.కన్నాంబ తో (1) గా-పి.బి.శ్రీనివాస్ తో (3) గా-పి.భానుమతి తో (9) గా-పి.లీల తో (18) గా-పి.లీలతో (2) గా-పి.సుశీల తో (46) గా-పి.సుశీల-బృందంతో (2) గా-పిఠాపురం తో (1) గా-బాలసరస్వతి తో (3) గా-బృందం తో (35) గా-బృందంతో (1) గా-బెంగుళూరు లత తో (1) గా-బెజవాడ రాజరత్నం తో (2) గా-భానుమతి-పిఠాపురం తో (1) గా-మాధవపెద్ది తో (2) గా-రాధాజయలక్ష్మి తో (2) గా-రేణుక తో (1) గా-లతా మంగేష్కర్ తో (1) గా-వి.జె.వర్మతో (1) గా-వి.సరళ తో (2) గా-శరావతి తో (1) గా-శోభారాణితో (2) గా-శ్రీదేవి తో (1) గా-సరోజిని తో (1) గా-సి.కృష్ణవేణి తో (2) గా-సుందరమ్మ తో (1)

మాస్టారి పాటల సంగీత దర్శకులు

సం-అద్దేపల్లి సం-అశ్వత్థామ సం-అశ్వద్ధామ సం-ఆదినారాయణ రావు సం-ఆర్.గోవర్ధనం సం-ఆర్.సుదర్శనం-ఆర్.గోవర్ధనం సం-ఎం.రంగారావు సం-ఎల్.మల్లేశ్వరరావు సం-ఎస్.పి.కోదండపాణి సం-ఓగిరాల సం-ఓగిరాల-అద్దేపల్లి సం-ఓగిరాల-టి.వి.రాజు సం-గాలి పెంచల సం-ఘంటసాల సం-జె.వి.రాఘవులు సం-జోసెఫ్-విజయాకృష్ణమూర్తి సం-టి.ఎం.ఇబ్రహీం సం-టి.చలపతిరావు సం-టి.జి.లింగప్ప సం-టి.వి.రాజు సం-నాగయ్య-తదితరులు సం-పామర్తి సం-పామర్తి-సుధీర్ ఫడ్కే సం-పి.శ్రీనివాస్ సం-పెండ్యాల సం-బాలాంత్రపు సం-బి.శంకర్ సం-మణి-పూర్ణానంద సం-మల్లేశ్వరరావు సం-మాస్టర్ వేణు సం-ముగ్గురు దర్శకులు సం-రాజన్‌-నాగేంద్ర సం-రాజు-లింగప్ప సం-రామనాథన్‌ సం-విజయా కృష్ణమూర్తి సం-విశ్వనాథన్‌-రామ్మూర్తి సం-వై.రంగారావు సం-సర్దార్ మల్లిక్ - పామర్తి సం-సాలూరు సం-సాలూరు-గోపాలం సం-సుదర్శనం-గోవర్ధనం సం-సుబ్బయ్యనాయుడు సం-సుబ్బరామన్‌ సం-సుబ్బురామన్ సం-సుసర్ల సం-హనుమంతరావు సం-MSV-రామ్మూర్తి-పామర్తి

మాస్టారి పాటల రచయితలు

ర-0 ర-అనిశెట్టి ర-అనిసెట్టి ర-ఆత్రేయ ర-ఆదినారాయణ రావు ర-ఆరుద్ర ర-ఉషశ్రీ ర-ఎ.వేణుగోపాల్ ర-కాళిదాసు ర-కాళ్ళకూరి ర-కొసరాజు ర-గబ్బిట ర-గోపాలరాయ శర్మ ర-ఘంటసాల ర-జంపన ర-జయదేవకవి ర-జాషువా ర-జి.కృష్ణమూర్తి ర-తాండ్ర ర-తాపీ ధర్మారావు ర-తిక్కన ర-తిరుపతివెంకటకవులు ర-తోలేటి ర-దాశరథి ర-దాశరధి ర-దీక్షితార్ ర-దేవులపల్లి ర-నార్ల చిరంజీవి ర-పరశురామ్‌ ర-పాలగుమ్మి పద్మరాజు ర-పింగళి ర-బమ్మెర పోతన ర-బమ్మెఱ పోతన ర-బాలాంత్రపు ర-బైరాగి ర-భాగవతం ర-భావనారాయణ ర-భుజంగరాయ శర్మ ర-మల్లాది ర-ముద్దుకృష్ణ ర-రాజశ్రీ ర-రామదాసు ర-రావులపర్తి ర-రావూరి ర-వారణాసి ర-విజికె చారి ర-వీటూరి ర-వేణు ర-వేములపల్లి ర-శ్రీశ్రీ ర-సదాశివ బ్రహ్మం ర-సముద్రాల జూ. ర-సముద్రాల సీ. ర-సి.నా.రె. ర-సినారె ర-సుంకర-వాసిరెడ్డి ర-సుబ్బారావు రచన-దాశరధి రచన-దేవులపల్లి రచన-పానుగంటి రచన-పింగళి రచన-బలిజేపల్లి