20, మార్చి 2015, శుక్రవారం

ఘంటసాల కంఠశ్రీ మంటపంలో నర్తించిన రాగేశ్రీ

రాగాల సరాగాలు మనసును పరవశింపచేస్తూ ఎదను ఆనంద డోలికలలో ఊపుతుంటే, ఊయలలూగీ ఆ హృదయం తీయని పాట పాడుతుంది. ఆ రాగశాలను ప్రతి యింట వినిపించే గాత్రం ఘంటసాల. పటువు గల బాణీలకు తన వాణిని జోడించి సుమధురంగా గాయనము చేసే ఆయన చలనచిత్ర నేపథ్యగానపు సంగీత నిఘంటువు. బడే గులాం ఆలీ ఖాన్‌ సాంగత్యంతో హిందుస్తానీ సంగీతపు పోకడలను, పకడ్ లను అవగాహన చేసుకుని ఆ రాగాలను పకడ్బందీగా తన సంగీతంలో నింపిన మహా మేధావి. ఇదివరలో మన రాగశాల లో హిందోళం, ఆరభి, సామ, శుద్ధ సావేరి, సింహేంద్ర మధ్యమం, నాటక ప్రియ, మలయ మారుతం, షణ్ముఖప్రియ, హంసానంది, ఫరజు, దేశ్, పటదీప్, బేహాగ్ వంటి రాగాల గురించి తెలుసుకున్నాము. ఈ రోజు హిందుస్తానీ రాగాలలో రాణియనదగ్గ రాగం రాగేశ్రీ (రాగేశ్వరి) గురించి మిత్రులు చంద్ర మౌళి గారి వ్యాసంలో తెలుసుకుందాం. ఇక ఆలస్యం దేనికి? అడుగిడదామా రాగశాల లోనికి.


మాటలలోని  శబ్దాలు  అర్థాన్ని సూచిస్తే, ఆ పదాలు పలుకబడే ధ్వనిస్థాయి, ఆ స్వనము, భావాన్ని, ఉద్దేశిత అర్థాన్ని వెల్లడిస్తుంది.  మాటల వెనుకటి భావనను తెలిపేది, ఆ మాటలను పలికే తీరు. అలాగే సినిమా సాహిత్యం అందించాలనుకొన్న భావానికి ప్రాణంపోసేది సంగీతం. అది జీవించేది అభినయంలో. పాటయొక్క పల్లవి "ఇది నా చెలి ఇది నా సఖి" అనే పదాలకు నేపథ్యగాయకుడు ప్రాణాన్నిపోస్తే నటుడు దాన్ని జీవించి చూపినప్పుడే ఆ పాటకు సార్థకత కలుగుతుంది. తుదకు ప్రేక్షకుల పెదవులపైన నిలిచేది ఆ పాటల పదాల నాదరూపమే. ఎలా ట్యూన్ చేస్తే, ఏ ధాటిలో పాడితే అది జనరంజకమై నాలుగు కాలాలపాటు నిలుస్తుంది అనేదే అప్పటి సంగీతదర్శకుల తపన. ప్రజారంజనమే ప్రముఖమై, వీనుల విందుగా, క్రొత్తగా ఉండుటకు రాగస్వరూపం వ్యాకోచింపబడి, అన్యస్వరాలను చేర్చటమూ, రాగాలను కలిపి ఏదో నవీనంగా ఒక పాట వరసను కూర్చడం ఇలాంటివి ఒక పాటకు  బాణీకట్టే ప్రక్రియలో జరుగేవి. అన్యస్వరాల మిశ్రణమునకు కర్ణాటక సంగీతంకన్నా హిందూస్థాని సంప్రదాయంలో అవకాశం ఎక్కువ. అందులోనూ లలిత సంగీతానికి ఉత్తరాది పద్ధతి సానుకూలమైనది. బహుశ ఘంటసాలకు 1948లో కలిగిన బడేగులాం ఆలీఖాన్ సాహచర్యం, ఎన్నో హిందూస్థానీ రాగాలను ఆకళింపు చేసుకుని కొత్త బాణీల సృష్టిక్రియకు తొడ్పడియుండవచ్చు. "రాగేశ్రీ" రాగాన్ని ఆయన ప్రత్యేకించి ఉపయోగించడం వెనుక  బడేగులాం ఆలీఖాన్ తో కలిగిన సాంగత్యం కారణమని అంటారు. బడేగులాం ఆలీఖాన్ మద్రాసుకి వచ్చి ఎన్నో సభలలో చేసిన కఛేరీలు వినిన ఘంటసాల, ఆయనకు వీరాభిమానియయ్యారు. తన ఇంట్లో బృందంతో బడేగులాం ఆలీఖాన్ కొన్నిరోజులు ఉండగా ఆ నివాసం ఒక సంగీత క్షేత్రంగా మారిన విశేషాలను ఘంటసాల భార్య శ్రీమతి సావిత్రమ్మగారు అక్షరబద్ధంచేశారు.

గాత్రసంగీతంలో ధ్వని ప్రధానమైనది. మాధుర్యము, శ్రావ్యత, పటుత్వం, స్థిరత్వం, త్రిస్థాయి సంచార శక్తి ఇవన్నీ ఒకే కంఠలో ఉంటే వినడానికి హాయి. ఆ స్వరాల సుస్పష్టత మీ కంఠంలో ఎలా వచ్చింది మాస్టారూ అని అడిగితే ఆయన "అది భగవంతుని కృప బాబు" అనేవారట. మధురమైన గాత్రము, బుద్ధి-హృదయాలను కలిపి ఒక అలౌకిక అనుభవాన్ని కలిగిస్తుంది. నాదబ్రహ్మమనగా ఆ అనుభవమే. ఘంటసాల సంగీతసాధన చేసేరోజుల్లో తన గురువు బోధించిన "సాంబసదాశివ - సాంబసదాశివ" మంత్రాన్ని నాదోపాసన చేసేవారని ఒక సందర్శనంలో ఆయనే వెల్లడించారు. ఆయన కంఠమాధుర్యానికి దైవానుగ్రహంతో పాటు సాధనకూడా చేరి అనితరసాధ్యమైన ఆ గాత్రసంస్కరణ ఏర్పడిందేమో!

అప్పటికే కర్ణాటక  శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అభ్యసించి అందులోని లోతులను అవగాహన చేసుకొన్న ఘంటసాలకు హిందూస్థాని సంగీతపు అంతర్గత మర్మాలను ఆ ప్రఖ్యాత విద్వాంసుని ద్వారా సన్నిహింతంగా తెలుసుకొనే అవకాశంతో సరికొత్త పద్ధతులూ రాగరహ్యసాలూ ఆయనకు తన నాదలోకంలో స్ఫురించియుండవచ్చు.  సంగీత దర్శకునిగా తను చేసే ప్రయోగాల తీరుని మార్చి, లాలిత్యానికి, మాధుర్యానికి కొత్త రాగాలతో బాణీలను కట్టడం సంభవమై, ఈనాడు ఆ పాటలకు చిరంజీవత్వం వాటిల్లింది.  యమన్, జయజవంతి, మార్వా, భీమ్ పలాస్, పహాడి, పీలు, భూప్, మాల్కోంస్, మారుబేహాగ్ లాంటి హిందూస్థాని రాగాలు సమకాలీనులైన రత్నత్రయంలొ (సాలూరి, పెండ్యాల మరియు ఘంటసాల) వాడుకలోనున్ననూ, రాగేశ్రీ రాగం సంగతి వేరు. రాగేశ్రీ రాగాన్ని పునరావిష్కరించి సరికొత్తరూపాలతో ప్రయోగించిన ఖ్యాతి ఘంటసాలకే చెల్లు. వాణిజ్య వ్యవహార ప్రధానమైన సినీక్షేత్రంలో సంగీతం పట్ల ఇంతటి అంకితభావం, స్వోపజ్ఞత, సతత నూతన నాద మాధుర్యాన్వేషణ, ఘంటసాలలాంటి గాన గంధర్వునికే సాధ్యం. "భావ తీవ్రత, ఆర్ద్రత లేని హృదయంనుండి ఉత్తమమైన కళ వ్యక్తమయ్యే అవకాశం లేదు. అందుచేత కళాకారుడు కళాసాధనతో తుల్యంగా జీవిత అనుభావాలనుండి ఉన్నతమైన హృదయ సంస్కారాన్ని కలిగించుకోవలసి ఉంది"  ఈ మాట చెప్పింది వేరెవరో కాదు. స్వయంగా ఘంటసాల వెలుబరచిన అభిప్రాయం.

రాగేశ్రీ  ఆరోహణంలో 'n-S-G-m-D-n-S' మరియు అవరోహణంలో  S'-n-D-m-G-R-S స్వరాలమీద నడుస్తుంది. హిందూస్థాని సంగీత పద్ధతిలో ఖమాజ్ థాట్ దీని పుట్టినిల్లు. థాట్ అనగా ఈ జనకరాగంలోని ముఖ్య జన్యరాగాలన్నిటిని ఘంటసాల గళం పలికింది (రాగేశ్రీ, జంజూటి, దేశ్, తిలక్ కామోద్, జైజవంతి). ఖమాజ్ థాట్ మేళం, కర్ణాటక మేళమైన హరికాంభోజికి సమానము. రాగేశ్రీ రాగముయొక్క  మూర్ఛన, హిందూస్థాని పద్ధతిలో ఇలా ఉంటుంది.: "స-గా3-మ1-దా2-నీ2-సా" "స-నీ2-దా2-మ2-గా3-మ1-గ3-రి2-స-ని2-దా2-ని2-స". కొంతవరకు నాటకురంజి రాగానికి రాగేశ్రీ దగ్గరగా ఉంటుంది. ఈ ఔడవ షాడవ రాగంలో గాంధార -నిషాదాలు వాది-సంవాది స్వరాలు (మధ్యమ - షడ్జ స్వరాలు అనియూ వాదన కలదు). పకడ్ (అంటే స్వరసంచార విన్యాసం): రిసా, నిదనిసమగా, మదనిదా, గమదనిసా - సానిదామగారీస; మరి కొన్ని రాగేశ్రీ వరసలు: , దా నీ సగ, గమ, మగరి, , గమదనిద, నిదగమ, సానిద, , గమగరిస, గమదనిస, దనిసాగా, గా మా(గ)రి, .  ఈ స్వరాల యోజన, రాగేశ్వరిని (రాగ - ఈశ్వరి) రాగాలకు రాణినిజేసి ప్రణయగీతాలకు ప్రణవనాదత్వం సిద్ధించింది. కోమల గాంధారస్వర ప్రయోగంతో(G2 సాధారణ) రాగేశ్రీ రాగం బాగేశ్రీగా మారిపోతుంది. అన్యస్వరస్పర్శతోనే అపురూపమైన బాణీలను సృష్టించే సినిమా సంగీతంలో "ఈ పాట ఖఛ్ఛితంగా ఇలాంటి రాగనిబద్ధమని" ఎప్పుడూ అనలేము. ఘంటసాల ఎన్నో చోట్ల రాగేశ్రీలో లేని పంచమాన్ని ప్రయోగించి సరిక్రొత్త బాణీలను కట్టారు.

ప్రథమంగా రాగేశ్రీ రాగాన్ని తెలుగు సినిమాలలో వినిపించినది ఘంటసాల అనవచ్చు. స్వీయ సంగీత దర్శకత్వంవహించిన చిత్రాలలొ రాగేశ్రీ విహారం వినిపిస్తుంది. ఈ రాగం ఆయనకు చాలా ప్రియమైనదిగా మనకు తెలుస్తుంది. ఆయన గాయన ప్రతిభ అత్యున్నత స్థాయిలో వెలిగిన రెండు దశాబ్దాలలో (1950-1970) ఘంటసాల రాగేశ్రీ రాగాధారితమైన ఎన్నో బాణీలను కట్టారు. "పాతాళ భైరవి" నుండి "రహస్యం" వరకు ఆయన సంగీత దర్శకత్వం వహించిన ఎన్నో చిత్రాలలో రాగేశ్రీరాగం చోటుచేసుకొంది. ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వం నిర్వహించిన చిత్రాలలో వినబడే రాగేశ్రీ వైఖరిని గమనిస్తే, ఈ రాగం ఆధారంగా చేసుకొని ఆయన ఎన్నో ప్రయోగాలను చేసినట్టు తెలుస్తుంది. "ఎంతఘాటు ప్రేమయో" (1951 - పాతాళభైరవి), "ఇది నాచెలి" (1953 - చంద్రహారం), "అన్నానా భామిని" (1957 - సారంగధర)"చమకు చమకు తార" (1959 - పెళ్ళిసందడి), "ఊయలలూగీ నా హృదయం" (1960 - అభిమానం), "ఈ మరపేల ఈ వెరపేల" (1960- భక్త రఘునాథ్) "రాగాలా సరాగాల" (1960 - శాంతినివాసం), "మగరాయా" (1967 - రహస్యం)

రాగేశ్రీ రాగాధారితమై ఆయన ప్రథమంగా బాణీ కట్టిన పాట "ఎంత ఘాటు ప్రేమయో".  ఎంతఘాటు (దనిసగగగ) ప్రేమయో (గమపామగా) అన్నపుడు, ఈ జాబిలి (పమగమమమ) మరికొన్నిచోట్ల రాగేశ్రీ రాగంలోలేని పంచమాన్ని ప్రయోగించారు. ఈ అన్యస్వర ప్రయోగమే పాటకు ఒక క్రొత్తదనాన్ని ప్రసాదించి ప్రఖ్యాతిని తెచ్చింది. ఒక భావం మనసులో ఎగసి నిలువడానికై ఇలాంటి అన్యస్వర ప్రవేశ ప్రక్రియను ఘంటసాల ఎన్నో సందర్భాల్లో చేశారు. ఉదాహరణకు, లవకుశలోని "సందేహించకు మమ్మా" పాటలో "రఘుకులేశుడే ధర్మము వీడి" అనునపుడు మమమమామమ గగమమగరిస" అంటూ స్వరకల్పనచేసి హిందోళంలో లేని రిషభ స్వరాన్ని తెచ్చి, "ధర్మము వీడి" అంటే ధర్మాన్ని వర్జించుటగాని జరిగితే, అనే అసంభావ్యాన్ని అన్యస్వరప్రయోగంతో చేసి చూపించే ప్రతిభ ఆయనకే చెల్లు. ఇక వినండి రాగేశ్రీ స్వరవిహారంలో మాస్టారి గేయ గాయన విలాసం.

ఎంతఘాటు ప్రేమయో - పాతాళ భైరవి 
పమగరిసనీ..
దనిసగగ గమపామగ గమపనిప గమపామ గమపమగరి  నిరిసనిదా.
ఈ జాబిలి..
పమగమమమ పదమపపప గమపదదా నిసదనిపదా
గగమపసస పదదపమమ గగమగరిసా రిగరిసనిదా..
మూర్చన: దనిసగమదనిస సనిదపమగరిస

రెండేళ్ళ తరవాత ఈరాగంలోనే బాణీ కట్టినా, "ఇదినాచెలి" పాట "ఎంతఘాటు ప్రేమయో"లా వినిపించదు. ఇక్కడ "దనిసగగగ గమపామగా" స్వరాలలో "దనిస" మంద్రలోఉంటే, ఇది నా చెలి (గమదనిసానిద) గాంధారాదిగా పై షడ్జం తాకి ధైవతంలో నిలుస్తుంది. రెండు పాటలను విభిన్న  సందర్భములకు అన్వయించేలా, ఒకటి మంద్రలోనూ మరొకటి మధ్యమస్థాయిలోనూ మొదలయ్యే విధంగా స్వరాలు అమర్చబడ్డాయి.  "ఇదినా చెలి" పాటలో అన్యస్వరాలు అంతగా వినిపించవు.

ఇదినాచెలి ఇదినాచెలి
గమదానిసా సరినినాదనీ నిసదనిమదా నీసానిదమా గాపాగరిసా దనిసగమపా (వాద్యం)
గమదనిసానిద  గమరిగమారిస సరిసదానిగా...గమదమగ రిగమరిస.
మనసులోని మమతలన్ని కనులముందు నిలచినటుల
దదదనిద మమదగగమ    సగమదాద     దససససస
వన్నెలతో
దనిసగమగస నీసనిదా గమదసనిద గమాగారిస
సనిసా రిగరిసనీ దనిసా నిపమా గమపాగరిస
ఇది నా చెలి - చంద్రహారం

అన్నానా భామిని
సాగరిమమగగా సారీనిదా దపదసా...అనంతరం రాగశ్రీ "అన్నానా భామిని" లో సరికొత్త రూపం దాల్చింది. దాటువరస, జంటవరసల క్రమంలో మొదలై మంద్ర ధైవత గమకంతో పల్లవి కూర్చబడింది.
అన్నానా భామిని - సారంగధర

రాగాలా సరాగాల
1960 లో శాంతినివాసం చిత్రానికై ఘంటసాల బాణికట్టిన "రాగాలా సరాగాలా", సాంఘికానికి సహజంగా, స్వరాలకు లాలిత్యం తోడై యుగళగీతాలకు అగత్యమైన లఘునృత్యపు అడుగుల లయానికి దీటుగా తయారయ్యింది. "సవాల్ జవాబ్" రూపంలో స్వరఖండికలను పటలాలుగా మలిచి మొదలైయ్యే ఈ పాట జనాదరణీయమయింది.
మాదాసా దసానిపమా | గాపానీ పనీపమగా | సాగామాపగమా దనిసానిదమా
రాగాలా సరాగాల - శాంతినివాసం
 
మగరాయా
"రహస్యం" చిత్రంలో ని " మగరాయా" పాటకు రాగేశ్రీని సుశాస్త్రీయంగా ఉపయోగీంచారు ఘంటాసాల. రాగేశ్రీ రాగసిద్ధి, పరిణత, ప్రతిభాలక్షణాలన్నీ అభివ్యక్తమయ్యే అంశాన్ని ఈ పాటలో మనం గమనించవచ్చు. పాట మధ్యన అకారాలూ, గమకాలూ, స్వరప్రస్తారాలు, నేపథ్యంలోని వాయిద్యవరసల సంయోజనము ఇవన్నిటిని  ఘంటసాల ఎంతో దీక్షతో సరిదిద్ది, మరెప్పుడూ వినని సరికొత్త బాణీని సృష్టించారు.

మగరాయా, వలరాయా ఈ వయ్యారి  నీ సొమ్మురా....
దనిరిససా, దనిగరిరీ గమ సనిసనిద  మారినిసా రినిరిసనిదా
వాద్యం interlude :
నిసనిదమగరిసనీని | దనిదమగరిసనిదాద |
దదపమ రీరి నినిదమ గాగ రిరిసనిదా
గమదనిస దనిసాసానిదమా| గమదనిస దనిసాసానిదమా |గమదనిసా దనిసాసా గమదనిసా (అకారం: ఘంటసాల)
చిక్కని వెన్నెల చిందే  వేళ (సనిసనిదదద దనిపమ పమమ)
అందని అందాలు అందేవేళా (గమరిస నిసనిదని రిససా పమమా నిదదా నిసనిదా)
మనసే మల్లెల్ల పానుపు వేయ (దనిసగ రిసనిని నిసనిస నిదమమ నిదనిద)
ఆ. సా..నిదమ నిదనీ దమగా ససగగమమదద సా నిసమగసనిదా...
సగమదనిస మరిసనిదనిసా గమదనిసా గమదనిసా  (ఘం)
మగరాయా - రహస్య


తాళలేరా మదనా
రాగమాలికలకు ఎన్నో నిదర్శనాలున్నా, పాండవవనవాసము చిత్రంలోని" ఓ వన్నెకాడ" నృత్యగీతం యొక్క చరణం "తాళలేరా" రాగేశ్రీ నిబద్ధము.
తాళలేరా మదనా ...
దనిసానిదమగరి నిససనిదా, దనిసాగా, గమదానీ, దససాగా..సనిదని
తాళలేరా మదనా - పాండవ వనవాసము (జానకి)

రాగేశ్రీ రాగాధారితమైన మరికొన్ని పాటలు

ఈ మరపేల
చిత్రం: భక్తరఘునాథ్, పాట: ఈ మరపేల రచన: సముద్రాల
బాగేశ్రీ ఛాయలతో పి.లీల రాగాలాపన సాగుతూ మొదలయ్యె పాటలో అక్కడక్కడ రాగశ్రీ రాగం మెరుపులను కనవచ్చు.
ఈ మరపేల - భక్త రఘునాథ్ (పి.లీల)
ఊయలలూగీ
చిత్రం: అభిమానం  పాట: ఊయలలూగీ, రచన: శ్రీ శ్రీ
అచ్చంగా రంగళించుకొన్న రాగేశ్రీ రాగమే వినబడుతుంది. సస మగ గమపమరిస నిసదనిసా...
ఊయలలూగీ - అభిమానం


ఇవిగాక, రాగేశ్రీ రాగం నేపథ్యసంగీతంలోనూ, రాగమాలికలలోనూ ఘంటసాలచే ఎన్నో చిత్రాలలో ప్రయోగించబడింది. ఘంటసాల స్వరసంయోజించిన / పాడిన ఇంకా ఎన్నో పాటలు నేను గమనించకో, లేక నా స్మరణలో లేకనో పేర్కొనలేక ఉండవచ్చు. సహృదయులు తెలిపితే ఉత్తరోత్తరంగా ఈ వ్యాసంలో ఆ వివరాలను ఈ బ్లాగు అధినేత, శ్రీ సూర్యంగారు ఎప్పటికప్పుడు సరిజేర్చగలరు. సమకాలీనులైన సంగీతదర్శకులు సైతమూ ఈ రాగ ఛాయను అందుకొని బాణీలను కట్టారు. ఉదాహరణకు: "నీ నీడలోన" (సువర్ణ సుందరి), "ఆడేపాడే పసివాడ" (పెళ్ళికానుక), సిగలోకి విరులిచ్చి (సుమంగళి), "కన్నుల్లో నీ బొమ్మ చూడు" పాటలో 'పున్నమ వన్నెలలో" అనే చరణం (విమల), మరియు "మందర మాటలు విని మౌడ్యమ్మున కైకేయి" (కలసివుంటే కలదు సుఖం).
చమక్ చమక్ తార - పెళ్ళి సందడి
 
మనవిసేయవే - రేచుక్క- పగటిచుక్క

యెనధారియర్ వనితామణి (తమిళం)



బడేగులాం సాహిబ్ మరియు తదితర గాయకులు ఆలపించిన రాగేశ్రీ రాగనిబద్ధమైన పాటలను ఇక్కడ వినగలరు.


లతా మంగేష్కర్ - "మానేనా", సంగీతం:మదన్‌ మోహన్‌, చిత్రం: జాగిర్ 
 (1959)


బడే గులాం ఆలీ ఖాం సాహిబ్ 
మాధుర్యంతో గాంభీర్యాన్ని పెనవేసి, సాహిత్య భావ క్షీరాన్ని స్వరమధువులో కలిపితే అదే ఘంటసాల ముద్ర. కవిభావానికి దీటైన శ్రుతి - వీనుల విందుగా పొదిగిన స్వరగతి - ఆయన గొంతులో సరసాలాడే నియతిని నెమరు వేసుకొంటూ మరొక్క రాగంతో మళ్ళీ కలుద్దాము. 
అందరికి మన్మథనామ ఉగాది శుభాకాంక్షలు.

విన్నపము

ఘంటసాల మాస్టారి పాటలు, పద్యాలు, శ్లోకాల సాహిత్యాన్ని సేకరించి అభిమానులందరికి అందించాలనే చిన్న తాపత్రయం ఈ 'ఘంటసాల" బ్లాగు ఉద్దేశం. ఏవైనా పొరపాట్లు దొర్లి వుంటే ఆయా పోస్టుల దిగువన గాని, లేదా ఇ-లేఖ ద్వారా గాని తెలియజేయగలరు. నా ఇ-లేఖ చిరునామా: suryvulimiri@gmail.com

మాస్టారు పాడిన నేరు చిత్రాలు

చి- అంతస్తులు -1965 చి-అందం కోసం పందెం-1971 చి-అగ్గి బరాటా-1966 చి-అత్తా ఒకింటి కోడలే-1958 చి-అనగాఅనగా ఒక రాజు (డబ్బింగ్)-1959 చి-అన్నపూర్ణ-1960 చి-అప్పుచేసి పప్పుకూడు-1959 చి-అమరశిల్పి జక్కన్న-1964 చి-అమాయకుడు-1968 చి-ఆడ పెత్తనం-1958 చి-ఆత్మగౌరవం-1966 చి-ఆనందనిలయం-1971 చి-ఆప్తమిత్రులు-1963 చి-ఆరాధన-1962 చి-ఆస్తిపరులు-1966 చి-ఆహుతి-1950 చి-ఇద్దరు పెళ్ళాలు-1954 చి-ఇద్దరు మిత్రులు-1961 చి-ఇద్దరు మిత్రులు-1962 చి-ఉమాసుందరి-1956 చి-ఉయ్యాల జంపాల-1965 చి-ఉషాపరిణయం-1961 చి-ఋష్యశృంగ-1961 చి-ఏకవీర-1969 చి-కనకదుర్గ పూజా మహిమ-1960 చి-కన్నకొడుకు-1973 చి-కన్యాశుల్కం-1955 చి-కలసివుంటే కలదుసుఖం-1961 చి-కాళహస్తి మహత్మ్యం-1954 చి-కీలుగుఱ్ఱం-1949 చి-కుంకుమ రేఖ-1960 చి-కులగౌరవం-1972 చి-కృష్ణ ప్రేమ-1961 చి-కృష్ణ లీలలు-1959 చి-కృష్ణప్రేమ-1961 చి-కోటీశ్వరుడు-1970 చి-గంగా గౌరీ సంవాదము-1958 చి-గాంధారి గర్వభంగం-1959 చి-గాలిమేడలు-1962 చి-గుండమ్మకథ-1962 చి-గుణసుందరి కథ-1949 చి-గులేబకావళి కథ-1962 చి-గృహప్రవేశము-1946 చి-గృహలక్ష్మి-1967 చి-చండీరాణి-1953 చి-చంద్రహారం-1954 చి-చంద్రహాస-1965 చి-చరణదాసి-1956 చి-చింతామణి-1956 చి-చిట్టి తమ్ముడు-1962 చి-చెంచు లక్ష్మి-1958 చి-జగదేకవీరుని కథ-1961 చి-జయం మనదే-1956 చి-జయభేరి-1959 చి-జయసింహ-1955 చి-జరిగిన కథ-1969 చి-జీవన తరంగాలు-1973 చి-జైజవాన్‌-1970 చి-టైగర్ రాముడు-1962 చి-టౌన్‌ బస్-1957 చి-డా.ఆనంద్-1966 చి-తలవంచని వీరుడు-1957 చి-తెనాలి రామకృష్ణ-1956 చి-తేనె మనసులు-1965 చి-తోడికోడళ్ళు-1957 చి-దశావతారములు-1962 చి-దీపావళి-1960 చి-దేవకన్య-1968 చి-దేవత-1965 చి-దేవదాసు-1953 చి-దేవాంతకుడు-1960 చి-దేశద్రోహులు-1964 చి-దొంగనోట్లు (డబ్బింగ్)-1964 చి-దొరికితే దొంగలు చి-ద్రోహి-1948 చి-ధర్మదాత-1970 చి-ధర్మాంగద-1949 చి-నమ్మినబంటు-1960 చి-నర్తనశాల-1963 చి-నలదమయంతి-1957 చి-నవగ్రహపూజా మహిమ-1964 చి-నిర్దోషి-1951 చి-నిర్దోషి-1967 చి-పరమానందయ్య శిష్యుల కథ-1966 చి-పరోపకారం-1953 చి-పల్నాటి యుద్ధం-1947 చి-పల్నాటి యుద్ధం-1966 చి-పల్లెటూరి పిల్ల-1950 చి-పల్లెటూరు-1952 చి-పవిత్ర బంధం-1971 చి-పవిత్ర హృదయాలు-1971 చి-పసుపు కుంకుమ-1955 చి-పాండవ వనవాసం-1965 చి-పాండురంగ మహత్మ్యం-1957 చి-పాతాళ భైరవి-1951 చి-పిచ్చి పుల్లయ్య-1953 చి-పిడుగు రాముడు-1966 చి-పూజాఫలం-1964 చి-పెండ్లి పిలుపు-1961 చి-పెద్ద మనుషులు-1954 చి-పెళ్ళి కాని పిల్లలు-1961 చి-పెళ్ళి చేసి చూడు-1952 చి-పెళ్ళి సందడి-1959 చి-పెళ్ళినాటి ప్రమాణాలు-1958 చి-పేదరాశి పెద్దమ్మ కథ-1968 చి-పొట్టి ప్లీడరు-1966 చి-ప్రపంచం-1950 చి-ప్రమీలార్జునీయం-1965 చి-ప్రాయశ్చిత్తం-1962 చి-ప్రియురాలు-1952 చి-ప్రేమ నగర్-1971 చి-ప్రేమ-1952 చి-బంగారు గాజులు-1968 చి-బండ రాముడు-1959 చి-బందిపోటు-1963 చి-బడి పంతులు-1972 చి-బభ్రువాహన-1964 చి-బలే బావ-1957 చి-బాలనాగమ్మ-1959 చి-బాలభారతం-1972 చి-బాలరాజు కథ-1970 చి-బాలరాజు-1948 చి-బాలసన్యాసమ్మ కథ-1956 చి-బావమరదళ్ళు-1961 చి-బికారి రాముడు-1961 చి-బొబ్బిలి యుద్ధం-1964 చి-బ్రతుకుతెరువు-1953 చి-భక్త అంబరీష-1959 చి-భక్త జయదేవ-1961 చి-భక్త తుకారాం-1973 చి-భక్త రఘునాథ్-1960 చి-భక్త రామదాసు-1964 చి-భక్త శబరి-1960 చి-భట్టి విక్రమార్క-1960 చి-భలే అమ్మాయిలు-1957 చి-భాగ్యదేవత-1959 చి-భాగ్యరేఖ-1957 చి-భాగ్యవంతులు (డబ్బింగ్)-1962 చి-భామా విజయం-1967 చి-భీమాంజనేయ యుద్ధం-1966 చి-భీష్మ-1962 చి-భూకైలాస్-1958 చి-భూలోకంలో యమలోకం-1966 చి-మంచి మనసుకు మంచి రోజులు-1958 చి-మంచిరోజులు వచ్చాయి-1972 చి-మదన మంజరి-1961 చి-మనదేశం-1949 చి-మనుషులు-మమతలు-1965 చి-మరపురాని కథ-1967 చి-మర్మయోగి-1964 చి-మల్లీశ్వరి-1951 చి-మహాకవి కాళిదాదు-1960 చి-మహామంత్రి తిమ్మరుసు-1962 చి-మాయాబజార్-1957 చి-మూగ మనసులు-1964 చి-మోహినీ భస్మాసుర-1966 చి-యశొద కృష్ణ-1975 చి-యోగి వేమన-1947 చి-రంగుల రాట్నం-1967 చి-రక్త సిందూరం-1967 చి-రక్షరేఖ-1949 చి-రణభేరి-1968 చి-రత్నగిరి రహస్యం (డబ్బింగ్)-1957 చి-రహస్యం-1967 చి-రాజ మకుటం-1960 చి-రాజకోట రహస్యం-1971 చి-రాజు పేద-1954 చి-రాము-1968 చి-రుణానుబంధం-1960 చి-రేణుకాదేవి మహాత్మ్యం-1960 చి-రోజులు మారాయి-1955 చి-లక్ష్మమ్మ-1950 చి-లక్ష్మీ కటాక్షం-1970 చి-లవకుశ-1963 చి-వదినగారి గాజులు-1955 చి-వరుడు కావాలి-1957 చి-వాగ్దానం-1961 చి-వారసత్వం-1964 చి-వాల్మీకి-1963 చి-విచిత్ర కుటుంబం-1969 చి-విచిత్ర కుటుంబం-1969. పా-పి.సుశీల తో చి-విజయం మనదే-1970 చి-వినాయక చవితి-1957 చి-విమల-1960 చి-విష్ణుమాయ-1963 చి-వీర కంకణం-1957 చి-వీరఖడ్గము-1958 చి-వీరాంజనేయ-1968 చి-వెలుగు నీడలు-1961 చి-శకుంతల-1966 చి-శభాష్ రాజా-1961 చి-శభాష్ రాముడు-1959 చి-శాంతి నివాసం-1960 చి-శోభ-1958 చి-శ్రీ గౌరీ మహత్మ్యం-1956 చి-శ్రీ వల్లీ కల్యాణం (డ)-1962 చి-శ్రీ వేంకటేశ్వర వైభవం-1971 చి-శ్రీ సత్యనారాయణ మహత్యం-1964 చి-శ్రీ సింహాచలక్షేత్ర మహిమ-1965 చి-శ్రీకాకుళ ఆంధ్రమహావిష్ణువు కథ-1966 చి-శ్రీకృష్ణ కుచేల-1961 చి-శ్రీకృష్ణ తులాభారం-1966 చి-శ్రీకృష్ణ పాండవీయం-1966 చి-శ్రీకృష్ణ విజయం-1971 చి-శ్రీకృష్ణమాయ-1958 చి-శ్రీకృష్ణార్జున యుద్ధం-1963 చి-శ్రీరామభక్త హనుమాన్ (డబ్బింగ్)-1958 చి-శ్రీవేంకటేశ్వర మహత్మ్యం-1960 చి-శ్రీవేంకటేశ్వర వైభవం-1971 చి-షావుకారు-1950 చి-సంతానం-1955 చి-సంపూర్ణ రామాయణం-1972 చి-సంసారం-1950 చి-సతీ అనసూయ-1957 చి-సతీ సక్కుబాయి-1965 చి-సతీ సులోచన-1961 చి-సత్య హరిశ్చంద్ర-1965 చి-సప్తస్వరాలు-1969 చి-సరస్వతీ శపథం-1967 చి-సర్వర్ సుందరం-1966 చి-సారంగధర-1957 చి-సాహసవీరుడు-1956 (డబ్బింగ్) చి-సీతారామ కల్యాణం-1961 చి-సుమంగళి-1965 చి-స్వప్న సుందరి-1950 చి-స్వర్గసీమ-1945 చి-స్వర్ణ మంజరి-1962 చి-హరిశ్చంద్ర-1956

సహగాయనీ గాయకులు

గా-ఎ.పి.కోమల తో (3) గా-ఎం.వి.రాజమ్మ తో (1) గా-ఎల్.ఆర్.ఈశ్వరి తో (1) గా-ఎస్.జానకి తో (4) గా-గానసరస్వతి తో (1) గా-గోపాలరత్నం తో (1) గా-ఘంటసాల (72) గా-ఘంటసాల-బృందం (3) గా-జమునారాణి తో (2) గా-జి.వరలక్ష్మి తో (1) గా-జిక్కీ తో (4) గా-జిక్కీ-బాలసరస్వతి తో (1) గా-జిక్కీతో (5) గా-పలువురి తో (1) గా-పి.కన్నాంబ తో (1) గా-పి.బి.శ్రీనివాస్ తో (3) గా-పి.భానుమతి తో (9) గా-పి.లీల తో (18) గా-పి.లీలతో (2) గా-పి.సుశీల తో (46) గా-పి.సుశీల-బృందంతో (2) గా-పిఠాపురం తో (1) గా-బాలసరస్వతి తో (3) గా-బృందం తో (35) గా-బృందంతో (1) గా-బెంగుళూరు లత తో (1) గా-బెజవాడ రాజరత్నం తో (2) గా-భానుమతి-పిఠాపురం తో (1) గా-మాధవపెద్ది తో (2) గా-రాధాజయలక్ష్మి తో (2) గా-రేణుక తో (1) గా-లతా మంగేష్కర్ తో (1) గా-వి.జె.వర్మతో (1) గా-వి.సరళ తో (2) గా-శరావతి తో (1) గా-శోభారాణితో (2) గా-శ్రీదేవి తో (1) గా-సరోజిని తో (1) గా-సి.కృష్ణవేణి తో (2) గా-సుందరమ్మ తో (1)

మాస్టారి పాటల సంగీత దర్శకులు

సం-అద్దేపల్లి సం-అశ్వత్థామ సం-అశ్వద్ధామ సం-ఆదినారాయణ రావు సం-ఆర్.గోవర్ధనం సం-ఆర్.సుదర్శనం-ఆర్.గోవర్ధనం సం-ఎం.రంగారావు సం-ఎల్.మల్లేశ్వరరావు సం-ఎస్.పి.కోదండపాణి సం-ఓగిరాల సం-ఓగిరాల-అద్దేపల్లి సం-ఓగిరాల-టి.వి.రాజు సం-గాలి పెంచల సం-ఘంటసాల సం-జె.వి.రాఘవులు సం-జోసెఫ్-విజయాకృష్ణమూర్తి సం-టి.ఎం.ఇబ్రహీం సం-టి.చలపతిరావు సం-టి.జి.లింగప్ప సం-టి.వి.రాజు సం-నాగయ్య-తదితరులు సం-పామర్తి సం-పామర్తి-సుధీర్ ఫడ్కే సం-పి.శ్రీనివాస్ సం-పెండ్యాల సం-బాలాంత్రపు సం-బి.శంకర్ సం-మణి-పూర్ణానంద సం-మల్లేశ్వరరావు సం-మాస్టర్ వేణు సం-ముగ్గురు దర్శకులు సం-రాజన్‌-నాగేంద్ర సం-రాజు-లింగప్ప సం-రామనాథన్‌ సం-విజయా కృష్ణమూర్తి సం-విశ్వనాథన్‌-రామ్మూర్తి సం-వై.రంగారావు సం-సర్దార్ మల్లిక్ - పామర్తి సం-సాలూరు సం-సాలూరు-గోపాలం సం-సుదర్శనం-గోవర్ధనం సం-సుబ్బయ్యనాయుడు సం-సుబ్బరామన్‌ సం-సుబ్బురామన్ సం-సుసర్ల సం-హనుమంతరావు సం-MSV-రామ్మూర్తి-పామర్తి

మాస్టారి పాటల రచయితలు

ర-0 ర-అనిశెట్టి ర-అనిసెట్టి ర-ఆత్రేయ ర-ఆదినారాయణ రావు ర-ఆరుద్ర ర-ఉషశ్రీ ర-ఎ.వేణుగోపాల్ ర-కాళిదాసు ర-కాళ్ళకూరి ర-కొసరాజు ర-గబ్బిట ర-గోపాలరాయ శర్మ ర-ఘంటసాల ర-జంపన ర-జయదేవకవి ర-జాషువా ర-జి.కృష్ణమూర్తి ర-తాండ్ర ర-తాపీ ధర్మారావు ర-తిక్కన ర-తిరుపతివెంకటకవులు ర-తోలేటి ర-దాశరథి ర-దాశరధి ర-దీక్షితార్ ర-దేవులపల్లి ర-నార్ల చిరంజీవి ర-పరశురామ్‌ ర-పాలగుమ్మి పద్మరాజు ర-పింగళి ర-బమ్మెర పోతన ర-బమ్మెఱ పోతన ర-బాలాంత్రపు ర-బైరాగి ర-భాగవతం ర-భావనారాయణ ర-భుజంగరాయ శర్మ ర-మల్లాది ర-ముద్దుకృష్ణ ర-రాజశ్రీ ర-రామదాసు ర-రావులపర్తి ర-రావూరి ర-వారణాసి ర-విజికె చారి ర-వీటూరి ర-వేణు ర-వేములపల్లి ర-శ్రీశ్రీ ర-సదాశివ బ్రహ్మం ర-సముద్రాల జూ. ర-సముద్రాల సీ. ర-సి.నా.రె. ర-సినారె ర-సుంకర-వాసిరెడ్డి ర-సుబ్బారావు రచన-దాశరధి రచన-దేవులపల్లి రచన-పానుగంటి రచన-పింగళి రచన-బలిజేపల్లి